Buhara'da Hz. Eyyûb peygambere nisbet edilen ziyaretgâh; adı Farsça çeşme (pınar, kaynak) sözünden gelir ve "Eyyûb'ün pınarı" anlamını taşır. Sabit bir kabir değil, bir makamdır: atlas onu bir peygamberin hatırasına bağlanmış yapı olarak kaydeder, mezarı olarak değil.
Yapı, 1993'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan Buhara Tarihî Merkezi'nin içindedir. UNESCO'nun değer beyanına göre eski şehir, 1220'deki Cengiz Han ve 1370'teki Timur istilalarından önceki az sayıdaki önemli kalıntı dışında, esas olarak XVI. yüzyıldan itibaren Şeybânî dönemi şehirciliğine tanıklık eder. Çeşme-i Eyyûb bu erken kalıntılar arasında anılır: beyana göre XI. yüzyıl Karahanlı döneminden Poi-Kalyan minaresi ile Magoki Attori camisinin ve Çeşme-i Eyyûb ziyaretgâhının büyük bölümü kalmıştır.
Encyclopaedia Iranica'nın Buhara anıtlarına ayrılmış maddesi ise yapının Timur dönemine ait evresini verir: 781/1380'de Timur, yüksek bir konik kubbenin hâkim olduğu karmaşık bir yapı olan Çeşme-i Eyyûb türbesini yaptırmıştır. Aynı madde bu yapıyı Çağatay dönemi türbelerinden sonra, Timurluların Buhara'daki yapı faaliyetinin başında anar.
Ziyaretgâhın içinde bulunduğu şehir, UNESCO'nun (vi) ölçütüne göre IX. yüzyıldan XVI. yüzyıla kadar Yakın Doğu'nun, özellikle tasavvuf alanında, en büyük İslâmî ilim merkeziydi; iki yüzden fazla cami ve yüzden fazla medrese barındırıyordu. Aynı tarihî merkezde, X. yüzyıl mimarisinin en iyi korunmuş örneği sayılan Sâmânî hükümdar türbesi de yer alır; UNESCO iki yapıyı birlikte Buhara'nın erken dönem anıtları arasında sayar.
Kaynaklar yapıyı "ziyaretgâh" (shrine) ve "türbe" (mausoleum) diye adlandırır; Hz. Eyyûb'ün burada medfun olduğuna dair bir ifade içermez. Pınarla ilgili halk rivayetleri bu kayıtta kullanılan kaynaklarda yer almadığından aktarılmamıştır.
Çok Görüşlü Görüşler
Yapının tarihi — UNESCO değer beyanı ziyaretgâhın büyük bölümünü XI. yüzyıl Karahanlı dönemine bağlar; Encyclopaedia Iranica ise türbeyi 781/1380'de Timur'un yaptırdığını yazar. İki ifade farklı yapı evrelerine işaret ediyor olabilir; atlas ikisini de kaydeder ve aralarında tercih yapmaz.
Hz. Eyyûb'e nisbet ve kabrin yeri — Ad, pınarı Eyyûb peygambere bağlar. Kullanılan kaynaklar yapıyı bir ziyaretgâh/türbe olarak tanımlar, fakat peygamberin burada defnedildiğini söylemez; Hz. Eyyûb'ün kabrinin nerede olduğuna dair de bir belirleme vermez. Atlas bu yüzden kaydı makam olarak tutar; pin yapının kendisine işaret eder, bir kabre değil.
Pınar rivayeti — Hz. Eyyûb'ün burada yere vurmasıyla şifalı bir pınarın fışkırdığına dair yaygın halk anlatısı UNESCO ve Iranica metinlerinde yer almaz; bu sebeple gövdeye alınmamıştır. Rivayetin kaynaklı biçimde kaydedilmesi ilim ehlinin incelemesini bekler.
Kaynaklar
- Encyclopaedia Iranica — G. A. Pugachenkova; E. V. Rtveladze · c. Vol. IV, Fasc. 5, s. 525-527, “BUKHARA v. Archeology and Monuments” maddesi
- Encyclopaedia Iranica — Eckart Ehlers · c. Vol. V, Fasc. 1, s. 37-38, “ČAŠMA” maddesi
- UNESCO World Heritage Centre — Tentative Lists / Nomination Files · “Historic Centre of Bukhara (602)”
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000351 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.