Allah Dostları

Baba Abdullah Melçani

Baba

Baba Abdullah Melçani, 19. yüzyılda yaşamış Arnavut Bektaşî babası ve Arnavutça yazan bir bejtexhi (şair) idi (R. Elsie, The Albanian Bektashi, 2019; F. A. Turan, "Arnavutluk'taki Bektaşî Tekkeleri", 2018). Korçë yakınındaki Melçan tekkesini (1640'ta Hysen Ali Dede tarafından kurulmuş) yaklaşık kırk yıl yönetti ve 1852'de vefat etti. Arnavutluk'un en eski ve tek surlu (müstahkem) ayakta kalan Bektaşî tekkesi, onun döneminde Arnavut millî uyanışının merkezlerinden biri hâline geldi ve 1920'lerde fiilî Bektaşî merkezi olarak hizmet verdi.

Ki Ageng Gribig (Jatinom)

Ki Ageng

Orta Cava'nın Jatinom (Klaten) bölgesinde etkili bir İslâm âlimi ve dâîsi (Mataram-İslâm dönemi). Sultan Agung Hanyakrakusuma ile yakın ilişki içindeydi; kendisine teklif edilen Bupati Nayaka makamını dinî hocalığı sürdürmek için reddetti (id.wikipedia, "Makam Ki Ageng Gribig"; Orta Cava Valiliği turizm portalı). Hac dönüşü getirdiği apem çöreğini dağıtması, ölümünden sonra her yıl Safer ayı ortasındaki Cuma günü yapılan Yaqowiyu geleneğine dönüştü; adı onun "Yâ Kaviyy" (Ey Kavî Allah, bize kuvvet ver) duasından gelir. Jatinom'daki kabri, kırmızı taş ve ahşaptan yapılı büyük bir ziyaretgâh ve kültür merkezidir.

Ali b. Muhammed el-Habeşî

Habîb, Seyyid, İmam, Şeyh

Habîb Ali b. Muhammed b. Hüseyin el-Habeşî (1259/1843 – 1333/1915), Bâ Alevî tarîkatına mensup büyük bir sûfî âlim, şair ve mürşiddir; soyu Peygamber'e dayanan seyyid bir Habîb'dir. En meşhur eseri, Peygamber'in doğumunu anlatan meşhur mevlid Simtü'd-dürer'dir. 1295/1878'de Seyûn şehrinde Mescidü'r-Riyâd'ı inşa etmiş ve yanında Hadramut'un ilk büyük ilmî ribâtı olan Ribâtü's-Seyûn'u kurarak dünyanın dört bir yanından talebe yetiştirmiştir. Vefatında Seyûn'da annesinin kabri yakınına defnedilmiş, üzerine büyük bir kubbe yaptırılmıştır. Türbesi için çapraz-doğrulanmış bina-seviyesi sayısal koordinat teyit edilemediğinden harita pini konulmamıştır.

Baba Kamber Haskaj

Baba

Baba Kamber Haskaj (ö. 1913), Berat karşısında Osum Nehri kıyısındaki Velabisht köyünün batısındaki tepede 1870'te kurduğu Bektaşî tekkesiyle bilinen bir babadır (R. Elsie, The Albanian Bektashi, 2019, Hasluck 1929 ve Clayer 1990'a dayanarak). F. W. Hasluck tekkeyi I. Dünya Savaşı öncesinde gösterişli bir yapı olarak tarif etmiş; bina 1914 dolaylarında yıkılmış, 1967'de komünist din karşıtı kampanyada tamamen yerle bir edilmiştir. Köylülerin gizlice sakladığı naaşlar, 2009'da özgün on iki köşeli biçimiyle yeniden inşa edilen türbeye geri getirilmiştir. Tekke, Skrapar'daki Prishta tekkesine bağlıydı.

Gazi Baba (Âşık Çelebi)

Gazi Baba türbesi, Üsküp'ün kuzeydoğusundaki tepede bulunur ve yerel geleneğe göre 16. yüzyıl Osmanlı şairi ve Üsküp kadısı Âşık Çelebi'nin (asıl adı Pîr Mehmed) kabridir (TDV, "Âşık Çelebi", Günay Kut). 1520'de Prizren'de doğan Âşık Çelebi, ünlü şuara tezkiresi Meşâirü'ş-şuarâ'nın müellifidir; çeşitli kadılıklardan sonra Üsküp kadısı iken zâtülcenp hastalığından 979/1572'de vefat etmiş ve burada defnedilmiştir. Türbe 1963 depreminde yıkılmış, 2013'te Bursa Belediyesi desteğiyle yeniden inşa edilmiştir. Gazi Baba'nın Âşık Çelebi ile özdeşleştirilmesi kabul gören bir yerel gelenek olup kesin belgeli değildir (şeffaflık).

Ki Ageng Pengging (Kebo Kenanga)

Ki Ageng

Majapahit'ten Demak'a geçiş döneminde yaşamış Cavalı mânevî şahsiyet ve Şeyh Siti Jenar'ın müridi. Pengging (bugün Banyudono, Boyolali, Orta Cava) topluluğunun önderiydi; çiftçiler arasında sade bir hayat sürdü ve Siti Jenar'a bağlı tasavvufî çevreye mensuptu (id.wikipedia, "Ki Ageng Pengging"; UIN Surakarta al-ABSAH dergisi). Demak sarayına biat etmeyi reddedince isyan suçlamasıyla idam edildiği rivayet edilir. Pajang Krallığı'nın kurucusu Sultan Hadiwijaya'nın (Jaka Tingkir) babasıdır. Kabri Boyolali'de bir ziyaretgâhtır; ölüm yılı kaynaklarda kesin değildir (çok görüşlü sunum).

Abdurrahman es-Sekkâf b. Muhammed

Seyyid, İmam, Kutbü'l-irşâd, Şeyh

Abdurrahman es-Sekkâf (739/1338 – 819/1416), Bâ Alevî geleneğinin Terim'deki büyük atalarından olup Sekkâf (Âlü's-Sekkâf) kolunun kurucusu sayılır ve el-Fakīh el-Mukaddem'e yakınlığı sebebiyle "el-Mukaddemü's-sânî" diye anılır. Manevî hâllerini bir tavan (sakf) gibi tevazu altında gizlediği için "Sekkâf" lakabını almıştır. Gazzâlî'nin İhyâ'sı, Kuşeyrî Risâlesi ve Sühreverdî'nin Avârifü'l-maârif'i gibi klasik eserleri okutmuş, Hadramut'ta on cami inşa ettirmiştir. On üç oğlu (aralarında Ömer el-Muhdâr ve Ebûbekir es-Sekrân) âlim olmuş; kendisi babasının yanında Terim'in Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na defnedilmiştir.

İsmâil b. İbrâhim el-Cebertî

Şeyh, Şeyhü'l-İslâm, Seyyid

İsmâil b. İbrâhim el-Cebertî (722/1322 – 806/1403), Yemen'in Zebîd şehrinde yetişen, Resûlî dönemi tasavvufunun önde gelen mutasavvıflarından ve İbnü'l-Arabî ekolünün (vahdet-i vücûd) savunucusudur. Kâdiriyye silsilesine bağlı olup adına nisbet edilen Cebertiyye tarîkatının kurucusu kabul edilir; müridlerine Fusûsü'l-hikem'i tavsiye etmesi ve günlük Yâsîn virdiyle tanınmasıyla mensupları "ehl-i Yâsîn" diye anılmıştır. En meşhur talebesi, İnsân-ı Kâmil müellifi Abdülkerîm el-Cîlî'dir. Vefatında Zebîd'deki Bâb-ı Sihâm Kabristanı'na defnedilmiş ve kabri üzerine bir türbe inşa edilmiştir.

Şeyh Sa'îd b. Îsâ el-Amûdî

Şeyh, Kutub, Ârif-billâh

Şeyh Sa'îd b. Îsâ el-Amûdî (ö. 671/1272), Hadramut'un Vâdî Dev'an'a bağlı Kaydûn kasabasında yaşamış Şâfiî fakih ve mutasavvıftır. Endülüslü Ebû Medyen'in yolunu benimseyip Medyeniyye'nin bir kolu olan Amûdiyye tarikatını kurmuş, Vâdî Dev'an'da güçlü bir manevî önderlik oluşturmuştur; kaynaklarda hayatı ve tarikatı hakkında ayrıntılı bilgi sınırlıdır ve ona atfedilen bilinen bir telif eseri yoktur. Kaydûn'da kendi mescidinin yanına defnedilmiş olup kabri bugün Hadramut'un en önemli ziyaret merkezlerindendir. Vefat yılı (671) TDV maddesinde yer almaz; menâkıb/başvuru kaynaklarına dayandığından bio'da bu şeffaflık belirtilmiştir.

Kuzum Baba (Kuzgun Baba Sultan)

Kuzum Baba, Evliya Çelebi'nin 1670'te "Kuzgun Baba Sultan" adıyla kaydettiği, Avlonya'ya (Vlora) hâkim tepede türbesi bulunan bir Bektaşî dervîşidir; Osmanlı'nın erken döneminde (15.-16. yy) yaşadığı söylenir, vefat yılı bilinmemektedir (R. Elsie, The Albanian Bektashi, 2019; TDV, "Avlonya", Machiel Kiel). Tekke yaklaşık 1600'de kuruldu, II. Mahmud'un tekke kapatmalarıyla 1826'da yıkıldı, türbe 1998'de yeniden açıldı ve 2000-2003'te yeni tekke inşa edildi. Yerel gelenek onu Seyyid Ali Sultan ile özdeşleştirir; ancak bu, Dimetoka'daki meşhur Kızıl Deli'den ayrı, yerel bir efsanevî atıftır (şeffaf, çok görüşlü sunum).

Hacı Sinan Ağa

Hacı

Hacı Sinan Ağa (ö. Ramazan 1049/1639-1640), 17. yüzyılda Saraybosna'da yaşamış varlıklı bir tüccar olup Balkanlar'da Kâdiriyye'nin merkezlerinden biri olan Hacı Sinan (Silahdar Mustafa Paşa) Tekkesi'nin bânîsi ve avlusundaki türbede medfun zatıdır (TDV, "Saraybosna"; Bosna-Hersek Millî Anıtlar Komisyonu, tescil #2534, 2005). Tekke, IV. Murad'ın Bağdat fethinden (1638) sonra 1638-1640'ta kendisi veya oğlu silahdar Mustafa Paşa tarafından mimar Kasım Ağa'ya yaptırılmıştır. Hacı Sinan Ağa tekke tamamlanmadan vefat etmiş, avludaki türbeye eşi Sakine ile birlikte defnedilmiştir. Kaynaklarda tarîkat şeyhi değil, tekkenin hayır sahibi bânîsi olarak anılır (şeffaflık).

Horasanlı Alp Eren Şeyh Hasan Baba

Şeyh

Horasanlı Alp Eren Şeyh Hasan Baba, Prizren'in Kurila (Kuru Yayla) semtinde Kâdiriyye tarikatına bağlı tekkeyi kuran zattır; TDV'ye göre bugün hâlâ ayakta olan tekke Şeyh Hasan tarafından 1066'da (1655-56) kurulmuştur (TDV, "Prizren"; Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sy. 110, 2024). Tekke, cevizden oyma 1655 tarihli kuruluş kitâbesini taşır; binaya bitişik türbede kurucu şeyhin kabri bulunur ve semâhânede Osmanlı sancakları ile tören eşyaları korunur. Bir ikincil kaynakta türbe sahibi "Şeyh Hüseyin Baba" olarak da geçmekte olup TDV ve diğer listeler "Şeyh Hasan" adını verir (isim ihtilafı şeffaf belirtilmiştir).

Derviş Ali Koç Baba

Derviş

Ali Koç Baba, Anadolu'dan Balkanlar'a göç eden bir Alevî-Bektaşî dervîşidir; kaynaklar onu Koyun Baba'nın müridi ya da Seyyid Ali Sultan'ın oğlu ve soyca Hacı Bektaş Velî'ye bağlı gösterir (B. Aleksiev, "Ali Koç Baba", isamveri; "Ali Koç Baba Ocağı" değerlendirmesi; TDV, "Niğbolu"). Osmanlı döneminde Niğbolu (Nikopol) bölgesinde faaliyet göstermiş, Rumeli seferlerine katıldığı rivayet edilir. Türbesi Tuna kıyısında "Tekke" tepesinde piramit biçimli taş bir yapı olup hem Müslüman hem Hristiyanlarca Hıdırellez şifa ziyaretleriyle anılır. Vefat yılı ihtilaflıdır (14.-15. yüzyıl); türbe kitâbesinde 1396 Niğbolu Savaşı tarihi geçse de kaynaklar kesin bir yıl vermez (şeffaflık).

Enihan Baba

Baba

Enihan Baba, Orta Rodoplar'daki Alevî-Bektaşî ve Pomak topluluklarınca dervîş ve şifacı olarak saygı gören efsanevî bir zattır; tarihî varlığı doğrulanmamış olup bilgiler büyük ölçüde efsaneye dayanır (E. Troeva, "Momçil ili Enihan", Rodopski Starini/BAS; V. Grigorov, Srednite Rodopi'deki Bulgar Müslümanlarınca ziyaret edilen türbeler, Sofya 1998). Türbesi, Davidkovo köyünün yaklaşık 13 km yukarısında Svoboda (eski adı Eni Han Baba) zirvesinde, eski bir Trakya kutsal alanı üzerinde yer alır ve içinde boş bir taş lahit bulunur. Efsanede kardeşi Sarı Baba'nın tekkesi Momçilovtsi yakınındadır; türbe 1970'lerde yıkıldıktan sonra 2005'te yeniden inşa edilmiştir ve Kırcaali/Momçilgrad bölgesinden ziyaretçi çeker. Bazı kaynaklardaki milliyetçi çerçeveleme nötr biçimde aktarılmıştır (çok görüşlü sunum).

Ubeydullah b. Ahmed el-Muhâcir

Seyyid, Şeyh

Bâ Alevî ailesinin Yemen'deki ilk büyük ceddini temsil eden zatlardandır; Basra'dan Hadramut'a hicret eden atası Ahmed b. Îsâ el-Muhâcir'in oğludur. Babasının ardından Terim yakınındaki es-Sumal köyüne yerleşmiş ve 383 (993) yılında burada vefat etmiştir. Oğlu Alevî, ailenin Yemen'de doğan ilk ferdi olup bütün Bâ Alevî (Alevîoğulları) silsilesi bu koldan gelir. Kabrinin bulunduğu es-Sumal için çapraz-doğrulanmış sayısal koordinat bulunmadığından harita pini konulmamıştır.

Ömer el-Muhdâr b. Abdurrahman es-Sekkâf

İmam, Habîb, Seyyid, Şeyh

Abdurrahman es-Sekkâf'ın oğlu olan Ömer el-Muhdâr, XV. yüzyıl Terim'inde Bâ Alevî cemaatinin kurumsallaşmasını sağlayan önder âlim ve mutasavvıftır. Kalabalık bir istişare meclisi kurup Terim, Şihr ve Mukallâ'daki cami, vakıf ve sosyal yardım işlerini düzene koymuştur. Adını taşıyan ve dünyanın en yüksek kerpiç minarelerinden birine (yaklaşık 50 m) sahip el-Muhdâr Camii'ni yaptırmıştır. Öğle namazında secde hâlindeyken vefat etmiş ve Terim'in Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na atalarının yanına defnedilmiştir.

Ebûbekir es-Sekrân b. Abdurrahman es-Sekkâf

Seyyid, Habîb, İmam, Şeyh

Ebûbekir es-Sekrân, Hadramut'un Terim şehrinde yetişen Bâ Alevî seyyid ailesine mensup bir sûfî ve âlimdir; babası büyük mürşid Abdurrahman es-Sekkâf'tır. İbadet ve zikre öylesine dalıp çevresinden habersiz kaldığı için "es-Sekrân" (manevî sarhoşluk hâlindeki) lakabıyla anılmıştır. Nesli, oğulları Ali es-Sekrân ve büyük velî Abdullah el-Aydarûs üzerinden Bâ Alevî'nin en meşhur kollarını (Aydarûsiyye) doğurmuştur. Terim'de vefat etmiş ve aile büyükleriyle birlikte Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na defnedildiği aktarılır. Vefat yılı geleneksel kaynaklarda 821 (1418) olarak verilir; akademik kaynaklarda kesin sayı teyidi sınırlı olduğundan bio'da bu ihtiyat belirtilmiştir.

Ali b. Ebî Bekir es-Sekrân (es-Sekkâf)

Seyyid, Habîb, İmam, Şeyh

Ali b. Ebî Bekir es-Sekrân (818/1415 – 895/1489), Yemen'in Hadramut bölgesindeki Terim'de doğmuş, Bâ Alevî seyyid ailesine mensup Şâfiî-Eş'arî bir âlim, sûfî ve mutasavvıf şairdir; Abdurrahman es-Sekkâf'ın torunu ve Ebû Bekir es-Sekrân'ın oğludur. Şeriat ile hakikati birleştiren bir mürşid olarak tanınmış, tasavvuf ağırlıklı zengin bir divan bırakmıştır. Başlıca eseri Maâricü'l-hidâye olup ayrıca el-Berkatü'l-müşîka fî zikri libâsi'l-hırka gibi eserleri vardır; Terim'de kendi adıyla anılan bir cami ve zâviye kurmuştur. 895 (1489) yılında Terim'de vefat etmiş ve Zanbel (Zenbil) Mezarlığı'na defnedilmiştir.

Ahmed b. Zeyn el-Habeşî

Seyyid, Habîb, İmam, Şeyh

Ahmed b. Zeyn el-Habeşî (1069/1658 – 1144/1732), Hadramut'un el-Ğurfe kasabasında doğmuş Bâ Alevî seyyid âlim ve mutasavvıftır. Kırk yıl boyunca Kutbü'l-İrşâd Abdullah b. Alevî el-Haddâd'ın hizmetinde bulunup yetmişten fazla eser okumuş, hocasının vefatından sonra Hadramut'ta tasavvufî önderliğin başına geçmiştir. En meşhur eseri, el-Haddâd'ın Ayniyye kasidesine yazdığı en-Nefehâtü's-sirriyye adlı şerhtir; ayrıca er-Risâletü'l-câmia ve yirmi ciltten fazla es-Sefînetü'l-câmia gibi eserleri vardır. Kurduğu el-Havta beldesinde (Havtatü Ahmed b. Zeyn) vefat edip oraya defnedilmiştir.

Şeyh Ma'rûf Bâ Cemmâl el-Kindî

Şeyh, Kutub, Ârif-billâh

Şeyh Ma'rûf b. Abdullah Bâ Cemmâl el-Kindî (893/1488 – 969/1561), Şibâm'da doğmuş, Hadramut'un önde gelen sûfî mürşidlerindendir. İbrâhim b. Abdullah Bâ Harmûz'dan 928'de irşad icâzeti almış; kırkı aşkın halîfe yetiştirmiş, Ebûbekir b. Sâlim gibi büyük sûfîler kendisinden feyz almıştır. Bilinen müstakil bir telif eseri kaydedilmemiştir. 949'da Şibâm'dan Vâdî Dev'an'a geçmiş, Bâde beldesine yerleşip 969'da orada vefat etmiş; kabri üzerine küçük bir kubbe yapılmış ve her yıl Zilhicce'de düzenli bir ziyâra geleneği oluşmuştur.

Ömer b. Abdurrahman el-Attâs

Seyyid, Habîb, Kutbü'l-Enfâs, Şeyh

Ömer b. Abdurrahman el-Attâs (ö. 1072/1652), soyu Hz. Ali'ye ulaşan Bâ Alevî seyyid ailesine mensup büyük sûfî ve âlimdir; "Kutbü'l-Enfâs" lakabıyla tanınır ve Bâ Alevî'nin Attâsiyye kolunun kurucusudur. Hüseyin b. Ebûbekir b. Sâlim gibi devrin hocalarından ders almış, Hadramut'ta manevî önder kabul edilmiştir. En meşhur eseri, âyet ve hadislerden derlediği, bugün de yaygın okunan Râtibü'l-Attâs adlı zikir/dua mecmuasıdır. Hayatının son dönemini geçirdiği Hureyda beldesinde vefat edip oraya defnedilmiştir.

Sarı Saltuk (Kaliakra Makamı)

Sarı Saltuk (ö. 697/1297-98), Anadolu ve Balkanlar'ın Türkleşmesi ile İslâmlaşmasında etkili olmuş, kerametleriyle efsaneleşen bir Türk alperenidir. Vefatının ardından adına Balkanlar'dan Anadolu'ya kadar birçok makam oluşmuştur; asıl kült merkezi ve vefat yeri Babadağı (Romanya) kabul edilir (TDV, "Sarı Saltuk", Machiel Kiel; A. Y. Ocak, Sarı Saltık, TTK 2002). Bulgaristan'daki Kaliakra Burnu'ndaki makam, Osmanlı döneminde burada bulunan ve zatın emanetlerini koruduğu rivayet edilen bir Bektaşî dervîş tekkesine dayanır. Bu makam zatın çok sayıda ihtilaflı ziyaretgâhından biridir (çok görüşlü şeffaf sunum).

Hüseyin Baba Zukiç

Şeyh

Hüseyin Zukiç (ö. 1213-1214/1798-1800), Foynica ve Saraybosna'da (Gazi Hüsrev Bey Medresesi) öğrenim gördükten sonra İstanbul'a giderek Şeyh Murad Tekkesi çevresinde Hâfız Mehmed Çanakhisârî'ye intisap etmiş ve Nakşibendiyye-Müceddidiyye yoluna girmiştir (TDV, "Nakşibendiyye" ve "Bosna-Hersek"; Bosna-Hersek Millî Anıtlar Komisyonu tescili, 2012). Konya, Bağdat, Buhara ve Semerkant'ta bulunduktan sonra 1195 (1780-81) yılında memleketi Živčići köyünde tekke kurarak Bosna'da Müceddidî kolunu yaymış, bölge halkının mizacına uygun cehrî zikri benimsemiştir. Türbesi tekkenin üstündeki tepede talebesi Şeyh Abdurrahman Sırrî tarafından inşa edilmiş olup 2012'de Bosna-Hersek millî anıtı ilan edilmiştir.

Sunan Prawoto (Râden Mukmin)

Sunan, Sultan

Demak Sultanlığı'nın dördüncü sultanı (saltanatı 1546–1549); Sultan Trenggana'nın oğludur. Başkenti Prawoto tepesine (bugün Prawoto köyü, Sukolilo, Pati, Orta Cava) taşıdı ve devlet işlerinden çok dinî ilme yönelmesiyle tanındı; "Sunan" lakabını taşır (id.wikipedia, "Sunan Prawoto"; Pati Kabupaten resmî turizm sitesi). 1549'da amcaoğlu Arya Penangsang'ın gönderdiği Rangkud tarafından öldürüldü. Kabrinin Prawoto'da mı yoksa Demak Ulu Camii avlusunda mı olduğu akademik olarak tartışmalıdır (Thaqafiyyat dergisi, UIN Sunan Kalijaga); kesin koordinat doğrulanamadığından pin verilmemiştir.