Hz. Yahya (Vaftizci Yahya)

Kaynağın çerçevesi — Kaynak madde, Yahyâ'nın ve takipçilerinin yaşayışı ve öğretisiyle ilgili olarak İncil ve Kur'an'daki bilgiler dışında yazılı bir kaynak kalmadığını belirtir; bunlara Josephus'un Jewish Antiquities'i ile Sâbiî kutsal yazılarından Ginza ve Yahyâ'nın Kitabı'nı ekler. Atlas gövdede Kur'an, hadis ve İslâmî kaynakların anlatımını; bu başlıklar altında hıristiyan kaynaklarının anlatımını, kaynağın kendi çerçevesiyle kaydeder.

Hıristiyan kaynaklarına göre hayatı — Bu anlatıma göre Yahyâ, Herod Antipas'ın Galile ve Perea'yı, Pontius Pilatus'un Yahuda ve Sâmiriye'yi yönettiği dönemde "vaftizci" sıfatıyla tanınır. Annesinin adı Elizabet'tir (İslâmî kaynaklarda Îşâ/İşbâ'). Mâbed hizmetine adanmış din adamı sınıfına (kohen) mensup bir aileden gelir; mâbed hizmetini üstlenmek yerine zühd hayatı sürmek için Ürdün nehrinin çevrelediği çöle çekilir. Çekirge ve yaban balı yiyerek yaşadığı, deve tüyünden elbise giyip belinde deri kemer taşıdığı rivayet edilir; bu giyimiyle İlyâ'ya benzediği için o dönemde bazıları onun geri dönen İlyâ olduğunu iddia etmiştir. Hıristiyan anlayışında Îsâ'nın teyzesinin oğlu ve vaftizcisidir, milâttan sonra 27 yılında tebliğe başlamıştır. İnsanları günahlarından tövbe ederek kıyamet gününe hazırlanmaya ve Ürdün nehrinde vaftiz olmaya çağırmış, "Benden sonra benden daha güçlü olan geliyor" diyerek kendisinden sonra gelecek peygamberi müjdelemiştir. Kaynak, Luka İncili'ndeki doğumu ile Markos ve Matta İncilleri'ndeki ölümü dışında hayat hikâyesini İncil rivayetlerine dayanarak ortaya koymanın mümkün olmadığını, İncillerin Îsâ'yı vaftiz edip etmediği konusunda bile ayrıştığını (Matta ve Markos'ta olumlu, Luka'da olumsuz) belirtir; hıristiyan kutsal kitaplarındaki bilgilerin onu Îsâ'nın hazırlayıcısı olarak göstermek üzere değiştirildiğinin söylenebileceği ise madde müellifinin kendi değerlendirmesidir.

Essenîlerle ilişkisi — Yaşam ve giyim tarzıyla Essenîler'e benzediği, hatta başlangıçta bir Essenî olduğu ileri sürülür; 1947'de Ölüdeniz / Kumran vadisinde bulunan yazmaların çözülmesinden sonra bazı araştırmacılar bu ihtimali daha güçlü dile getirmiştir. Kaynak benzerliklerin yanında ciddi farklılıklar da sayar: Yahyâ yerleşik bir cemaat kurmamış, ayrılıkçı değil bütün yahudi toplumuna hitap eden bir kişilik olmuş, insanları hayatta yalnız bir defa vaftize çağırmış ve beyaz elbise yerine deve tüyünden entari giymiştir.

Ölümü — Kur'an ölümünü anlatmaz ve kaynaklar ölüm yılı vermez. Bazı İslâmî kaynaklar İsrâ sûresi 17/4'teki ikinci karışıklığı onun öldürülmesiyle yorumlar. Markos ve Matta İncilleri'ne dayanan anlatıma göre ise Galile ve Perea yöneticisi Herod Antipas, Yahyâ'nın tebliğinden rahatsız olmuş; Nabat Kralı IV. Aretas'ın kızı olan hanımını boşayıp kardeşinin hanımı Herodias ile evlenmesini Yahyâ'nın eleştirmesi öfkesini arttırmış, onu tutuklatıp hapse attırmış ve başını kestirmek suretiyle idam ettirmiştir.

Başının ve kalıntılarının yeri — EMEVİYYE CAMİİ maddesi, cami içinde Hz. Yahyâ'nın türbesinin bulunduğunu söyler ve inşaat sırasında onun başının bulunduğunu rivayete göre diye aktarır. YAHYÂ maddesi ise kol ve kafatası kemiklerinin Topkapı Sarayı Müzesi Mukaddes Emanetler Dairesi'nde bulunduğunun ileri sürüldüğünü kaydeder. Kaynaklar bedeninin defnedildiği yeri vermez. Atlas kaydı Emeviyye Camii'ndeki türbeyi bir ziyaret makamı olarak işaret eder; iki kayıt arasında tercih yapmaz.