Kur'ân-ı Kerîm'de adı iki âyette geçen ve İslâm âlimlerinin çoğunluğunca peygamber kabul edilen zat. Adı, “sahip, mâlik” anlamındaki zû ile “nasip, kısmet; eş, benzer; kefalet” anlamlarına gelen kifl kelimesinden oluşur ve “nasip, kısmet veya kefalet sahibi” demektir.
Enbiyâ sûresinde (21/85) “İsmâil, İdrîs ve Zülkifl'i de an; çünkü onların hepsi sabreden kimselerdi”, Sâd sûresinde (38/48) “İsmâil, Elyesa' ve Zülkifl'i de zikret; çünkü onların hepsi çok hayırlı kimselerdi” buyrulur. Kur'an'da hakkında başka bilgi bulunmaz.
Kaynak, âyetlerde Zülkifl'in peygamberlerle birlikte anılmasından onun bir sıfat veya lakap değil, bir peygamber, dolayısıyla tarihî bir şahsiyet olduğunun anlaşıldığını belirtir. Fahreddin er-Râzî ile İbn Kesîr bu gerekçelere dayanarak onun peygamber olduğu sonucuna varmışlardır. Tâbiînden Abdullah b. Hâris el-Hâşimî ile Hasan-ı Basrî'nin çoğunluk tarafından benimsenen görüşü de bu yöndedir.
Hayatı ve şahsiyeti hakkında birçok rivayet vardır; ancak Tirmizî ve Ahmed b. Hanbel dışında muteber hadis kaynaklarında ona dair bilgi yoktur. Buna karşılık tefsir ve kısas-ı enbiyâ kitaplarında birbirinden farklı çok sayıda rivayet yer alır. Bu rivayetler, Zülkifl adını üstlendiği bir vazifeyi hakkıyla yerine getirmesine bağlar. Mücâhid'den gelen bir rivayete göre Elyesa' peygamber yaşlanınca üç gün boyunca gündüz oruç tutup gece namaz kılacak ve ihtilâflı konularda öfkelenmeyecek bir halef arar; her defasında bu şartları yerine getireceğini söyleyen bir genç ortaya çıkar, şeytanın iğvâsına kapılmadan şartları yerine getirir ve Zülkifl diye anılmaya hak kazanır. İbn Abbas'tan nakledilen rivayetlerde ise aynı halefiyet, kendisine krallık da verilen İsrâiloğulları'ndan bir peygambere yahut ölümüne yakın “Kim benim yerime geçecek, ama asla öfkelenmeyecek?” diye çağrıda bulunan bir kral veya kadıya bağlanır; çağrıya cevap veren kişi gece namaz kılar, gündüz oruç tutar, insanlar arasında adaletle hükmeder ve Zülkifl diye anılır. Atlas bu rivayetleri “kaynaklar böyle nakleder” diye kaydeder.
Çok Görüşlü Görüşler
Peygamber mi, sâlih bir kul mu — Kaynak bu noktanın tartışmalı olduğunu kaydeder. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ile Mücâhid'e göre Zülkifl peygamber değil, Allah'ın övgüsünü kazanmış sâlih bir kuldur; Ebû Mûsâ'ya göre günde 100 defa namaz kılan sâlih bir kulun vefatı üzerine onun güzel işlerini üstlenmiş ve kendisi de her gün 100 defa namaz kıldığı için bu adı almıştır. Abdullah b. Abbas'a göre bir kral peygamberin yahut adaletle özdeşleşmiş bir kadı veya kralın halefidir. Abdullah b. Hâris el-Hâşimî ile Hasan-ı Basrî'nin çoğunluk tarafından benimsenen görüşüne göre ise peygamberdir; Fahreddin er-Râzî ve İbn Kesîr de bu sonuca varmıştır. Atlas kaydı bu çoğunluk görüşüyle enbiyâ arasında durur; diğer görüşleri gizlemez.
Ad mı, lakap mı, sıfat mı — Bazıları kelimenin bütün peygamberler için kullanıldığını, tek bir kişiyi değil Allah'a gönülden bağlanmış herkesi ifade ettiğini ileri sürer (Muhammed Esed). Fahreddin er-Râzî isim ve lakap ihtimallerinin ikisini de muhtemel görür, isim olmasını daha kuvvetli bulur. Mevdûdî'nin kaydettiği bir görüşe göre, Zünnûn'un Yûnus ve Zü'l-eyd'in Dâvûd peygamberin lakabı olduğu gibi Zülkifl de bir lakaptır. Kaynak, âyetlerin bağlamından kelimenin bir sıfat olmadığı sonucuna varır.
Hangi peygamberle özdeşleştirildiği — Tefsirlerde Zülkifl; Hz. Eyyûb'un oğlu Bişr, Yûşa' b. Nûn, Zekeriyyâ, Elyesa', Hezekiel (Hizkiyâl) ve hatta Buda ile özdeşleştirilmiş; Allah'ın iki isimle andığı beş peygamberden biri olarak Hz. İlyâs'ın Kur'an'daki ikinci adı olduğu da ileri sürülmüştür. Kaynağa göre Elyesa' ve Zekeriyyâ olması mümkün değildir: Sâd sûresinde (38/48) Elyesa' onunla yan yana, Enbiyâ sûresinde Zekeriyyâ onun ardından (21/89) ayrıca anılır; İlyâs ve Yûşa' ile ilişkilendirmeyi teyit eden bir işaret de yoktur. Âlûsî, yahudilerin Zülkifl'i Ahd-i Atîk'teki Hezekiel ile aynı kişi kabul ettiklerini nakleder; Mevdûdî, çağdaş müfessirlerin hakkında bir delil bulunmamasına rağmen bu görüşe meylettiklerini söyler ve onu mantıklı bulur. Bu görüşe göre Hezekiel milâttan önce 597'de Bâbil Kralı Buhtunnasr döneminde esir alınmış, esaretinin beşinci yılında peygamber olarak görevlendirilmiş ve yirmi iki yıl peygamberlik yapmıştır. Atlas bu özdeşleştirmelerden hiçbirini kesin bilgi olarak sunmaz.
Rivayetlerin değeri — Ahmed b. Hanbel'in Abdullah b. Ömer'den naklettiği, günah işlemekten çekinmeyen “Kifl” adlı birinin bir gece tövbe edip öldüğünü ve sabah kapısında “Allah Kifl'i bağışladı” yazısının görüldüğünü anlatan rivayet, kaynağa göre Kur'an'daki Zülkifl'e yorulamaz: hadisin isnadı rivayet tekniği bakımından garîbdir ve metinde Zülkifl değil Kifl diye birinden söz edilir (İbn Kesîr). Brockelmann da Kâ'b el-Ahbâr adına uydurulan Hadîsü Zilkifl adlı bir kitaptan söz eder.
Kabir yeri — TDV maddesi Zülkifl'in kabrine ve makamına hiç değinmez; Diyarbakır'ın Eğil ilçesini de anmaz. Atlasın bu kaydının Eğil'e bağlanması yerel ziyaret geleneğine dayanır; makamın Zülkifl'e nisbeti bu kaynakla teyit edilmiş değildir ve ilim ehli incelemesine açıktır. Atlasta Zülkifl'e nisbet edilen ikinci bir makam kaydı da vardır (Irak'ta, Kifl kasabasında); kaynak o makamdan da söz etmez. Atlas iki makam arasında tercih yapmaz. Karışıklığa yol açmaması için: maddede Zülkifl'i Buda ile özdeşleştiren görüşte geçen “Kifl”, Buda'nın doğduğu yer olan Kapilavastu'dur — bir makam yeri değildir.
Kaynaklar
- Evliyalar Ansiklopedisi · “Hz. Zülkifl (a.s.) — Diyarbakır” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 44, s. 569-570, “ZÜLKİFL” maddesi
- Vakıflar Genel Müdürlüğü — Tescilli Eserler Envanteri · “Eğil Peygamberler Türbesi — Nebi Zülkifl (A.S.) ve”
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000094 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.