Afganistan Devleti'nin kurucusu (1747-1773); Afgan kabilelerine dayanarak ilk millî Afgan devletini kuran hükümdar. Kandehar'da hükümdarlığını ilân etmiş, bu şehirde kendi adını verdiği yeni bir şehir kurmuş ve orada defnedilmiştir.
1722'de doğdu. XVII. yüzyılın sonlarına doğru Herat civarına gelip yerleşen ve 1731'de İran Şahı Nâdir'in idaresine giren Abdâlî kabilesinin reisi Muhammed Zaman Han'ın oğludur; AFGANİSTAN maddesi babasını Abdâlîler'in Sadozay kolunun reisi olarak anar. 1737'de Kandehar'ı zapteden Nâdir Şah, o sırada Galzaylar'ın elinde esir bulunan Ahmed Han'ı serbest bırakarak himayesine aldı.
Cesareti, zekâsı ve kabiliyetiyle kısa zamanda Nâdir Şah'ın gözde kumandanları arasına girdi; seferlerinin çoğuna katılarak büyük tecrübe edindi ve Mâzenderan valisi oldu. 1747'de Nâdir Şah'ın öldürülmesinden sonra İran'ın içine düştüğü karışıklıktan faydalanarak Kandehar'da hükümdarlığını ilân etti. Bu arada hâkimiyeti altındaki kabile reisleri ona "inciler incisi" anlamına gelen dürr-i dürrân unvanını verdi.
Kâbil ve çevresini ülkesine kattıktan sonra sırasıyla Galzay, Özbek ve Tacikler'i hâkimiyeti altına alarak Afganistan'ın mutlak hâkimi oldu. Ardından devletinin sınırlarını genişletmek için batıda İran'a, güneyde Bâbürlüler'e yöneldi. 1748'de başlayan Hindistan seferlerinde Lahor ve Mültan'ı ele geçirdi; İran'da Herat ve Meşhed'i alıp buraları Nâdir Şah'ın torunu Şâhruh'a bırakarak Kandehar'a döndü (1750). 1756'da Bâbürlü ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı, 1760'ta çıktığı seferde Maratalar'ı hezimete uğratıp büyük ganimetlerle Kandehar'a döndü. Maratalar ile Sihler'in güçlenmesi üzerine 1762-1767 yılları arasında Hindistan'a yeni seferler yaptı.
Ülkesinin batısında, kaynağın ifadesiyle "kuvvetli bir Şiî İran"ın tehdidini hissederek Osmanlı Devleti'ne başvurdu; bu teşebbüsü olumlu karşılık görmedi (1763). Hindistan seferleriyle meşgul olmasından faydalanan Buhara Emirliği, Afgan Türkistanı olarak bilinen bölgenin büyük kısmını işgal edince 1770'te Buhara'ya yürüdü. İki ordu Karşı şehri civarında karşı karşıya geldiyse de kaynağın aktardığı ifadeyle "hamiyyet-i İslâmiyye'ye binâen" savaşmadılar; Amuderya sınır olmak üzere barış yapıldı.
Bütün ömrünü savaştan savaşa koşmakla geçiren Ahmed Şah bitkin ve hasta düşünce devlet işlerini oğlu Timur'a devrederek istirahate çekildi ve bir süre sonra vefat etti (1187/1773). Yerine geçen oğlu Timur Şah 1773-1793 yılları arasında hüküm sürdü.
Kaynak onu büyük bir kumandan ve devlet adamı, mütevazi ve âdil, Afganistan'daki bütün kabilelerce sevilip sayılan bir hükümdar olarak tanıtır: hükümdarlığı sırasında halkı vergilerle sıkıntıya sokmamış, bilhassa Hindistan seferlerinden getirdiği ganimetlerle onları ihya etmiştir.
Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — AFGANİSTAN maddesi onu, oğlu Timur Şah ve Şah Şûca' ile birlikte Afganistan'ın yetiştirdiği büyük edip ve şairler arasında sayar; bu hükümdarların her birinin Farsça bir divanı vardır.
Türbesi ve Külliyesi — Nâdir Şah Kandehar'ı ele geçirdikten sonra şehri tahrip ettirip eski yerinin güneydoğusunda Nâdirâbâd adıyla yeniden kurdurmuş, bu ad onun ölümünün ardından unutulmuştu. Ondan sonra Kandehar'a hâkim olan Ahmed Şah Dürrânî, eski şehrin doğusunda Ahmedşâhî adını verdiği, surlarla çevrili bir şehir kurdu. KANDEHAR maddesi, şehirdeki mimari eserlerin en tanınmışının Ahmed Şah Dürrânî'nin türbesi olduğunu belirtir.
Çok Görüşlü Görüşler
Kaynak maddeler siyasî tarih yazımına dayanır; atlas aşağıdaki noktalarda maddelerin ifadelerini ve müellif değerlendirmelerini yan yana kaydeder, taraf tutmaz.
Nâdir Şah'ın Kandehar'ı alışı — AHMED ŞAH DÜRRÂNÎ maddesi Nâdir Şah'ın Kandehar'ı 1737'de zaptettiğini, KANDEHAR maddesi ise şehrin 1150'de (1738) onun tarafından ele geçirildiğini söyler.
Hindistan seferlerinin sayısı — AHMED ŞAH DÜRRÂNÎ maddesine göre 1748'deki ilk seferden sonra 1760'ta dördüncü defa sefere çıkmış, 1762-1767 yılları arasında buraya üç sefer daha yapmıştır. AFGANİSTAN maddesi 1748-1760 yılları arasında Hindistan'a dört sefer yaptığını, ardından Sihler üzerine 1762 ve 1764'te iki sefer düzenlediğini kaydeder.
Osmanlı'ya başvurusu — AHMED ŞAH DÜRRÂNÎ maddesine göre İran tehlikesini önlemek için Osmanlı Devleti'nden yardım istemiş, bu isteği reddedilmiştir (1763). AFGANİSTAN maddesine göre ise İstanbul'a elçi gönderip Osmanlı Hükümdarı III. Mustafa'ya birlikte hareket ederek İran Devleti'ni ortadan kaldırmayı teklif etmiş, müsbet cevap alamamıştır.
Kaynağın değerlendirmesi — Madde müellifi onun en büyük kusurunu, mensup olduğu Abdâlî kabilesine kurduğu devlet içinde büyük imtiyazlar tanıyarak onu diğer kabile mensuplarından üstün tutması olarak görür; ona göre bu, Afganistan'daki kabileleri birleştirerek millî birliği tesis edememesine sebep olmuştur ve izleri bugün dahi görülmektedir. Atlas bunu madde müellifinin değerlendirmesi olarak kaydeder.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 2, s. 133-134, “AHMED ŞAH DÜRRÂNΔ maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Azmi Özcan · c. 24, s. 293-294, “KANDEHAR” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Mehmet Saray · c. 1, s. 401-408, “AFGANİSTAN” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000532 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.