Kur'an'da adı geçen, Medyen ve Eyke halkına gönderilen peygamber; Allah'ın emirlerini kavmine tebliğindeki tatlı üslûbu ve güzel anlatımı sebebiyle bazı kaynaklarda hatîbü'l-enbiyâ (peygamberlerin hatibi) diye nitelendirilir.
Soyu, adı, Hz. Mûsâ ile ilişkisi, gönderildiği toplum ve âkıbeti hakkında farklı rivayetler nakledilir; bunlar Çok Görüşlü Sunum'da ayrı ayrı yer alır. İbn Sa'd ile İbn Habîb onun Hz. İbrâhim'in soyundan geldiğini belirterek adını Şuayb b. Yevbeb b. Ayfâ b. Medyen b. İbrâhim şeklinde verir; İbn Sa'd onun Hz. Sâlih'ten sonra, Hz. Mûsâ ve Hârûn'dan önce gönderildiğini nakleder. İbn Kuteybe, "Allahım, beni milletim (şa'bî) içinde mübarek kıl" diye dua ettiği için kendisine bu adın verildiğine dair bir rivayet aktarır. Kitâb-ı Mukaddes'te adı geçmez.
Kur'an'da Şuayb adı on bir yerde geçer (el-A'râf 7/85, 88, 90, 92; Hûd 11/84, 87, 91, 94; eş-Şuarâ 26/177; el-Ankebût 29/36); gönderildiği kavmin adı Medyen ve Eyke (eş-Şuarâ 26/176) diye zikredilir. İslâm kaynaklarında risâlet görevini yaptığı yerin, Hûd ve Sâlih peygamberlerin yurdu gibi Kuzeybatı Arabistan ve Akabe körfezinin doğu kıyıları olduğu kabul edilir. Ahd-i Atîk'e göre göçebe Medyenliler batıda Akabe'den Sînâ'ya, kuzeyde Moab'a ve Ürdün vadisinin doğusuna kadar yayılmışlardı. Müslüman âlimler Medyen'in, Medyen b. İbrâhim soyundan gelen bir kavim olduğunu ve yaşadıkları yere de bu adın verildiğini belirtir; Mes'ûdî bunların Arapça konuştuğunu söyler.
Kur'an'da Hz. Şuayb'ın kavmini Allah'tan başka ilâh olmadığına inanmaya, kendi peygamberliğini benimseyip yalnız Allah'a kulluk etmeye, ölçü ve tartıyı doğru yapmaya, insanlar arasında adaleti gözetmeye, haksızlık yapmamaya ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmamaya çağırdığı; uyarılarını dikkate almazlarsa Nûh, Hûd, Sâlih ve Lût kavimlerinin başına gelenlerin kendi başlarına da gelebileceğini söylediği, özellikle Lût kavminin kendilerine çok uzak olmadığını hatırlattığı (Hûd 11/89) haber verilir.
Kur'an'ın bildirdiğine göre Medyen kavmi uyarıları dikkate almadığı için şiddetli bir deprem (el-A'râf 7/91; el-Ankebût 29/37), şiddetli bir ses (Hûd 11/94) ve "gölge günü" azabıyla (eş-Şuarâ 26/189) helâk edildi; bu cezadan yalnız Şuayb'a inananlar kurtuldu. Hz. Şuayb ile ona inananların bundan sonrasına dair rivayetler ayrışır.
Çok Görüşlü Görüşler
Soyu — İbn Sa'd ve İbn Habîb onu Medyen b. İbrâhim yoluyla Hz. İbrâhim'in soyuna bağlar. Babasının adının Mîkâil veya Nevîl (Nüveyl) olduğuna dair görüşler de vardır. Bazıları onun, Hz. İbrâhim'e inanıp kendisiyle Şam'a hicret eden birinin soyundan geldiğini yahut Lût'un kızının oğlu veya torunu olduğunu söyler. Atlas bu görüşler arasında tercih yapmaz.
Adının kökü — Şuayb isminin "şa'b" (kabile, halk) veya "şi'b" (vadi, yol) kelimesinin küçültme şekli olduğuna dair görüşler bulunmakla birlikte, peygamber isimlerinin küçültme formunda gelmesi uygun görülmediğinden ismin bir küçültme değil asıl biçim olduğu görüşü tercih edilmiştir. Nöldeke ismin kuzeybatı Arap geleneğinden kaynaklanmış olabileceğini ileri sürer.
Hz. Mûsâ ile ilişkisi — Ahd-i Atîk'te Mûsâ'nın yardım ettiği kızların babası Yithro diye anılır. Bir kısım âlim, Kur'an'da Hz. Mûsâ'nın Medyen suyuna geldiğinde yardım ettiği kızların babasının Şuayb olduğunu, bir kısmı ise Şuayb'ın kardeşinin Yetrûn adlı oğlu olduğunu söyler. İbn Abbas ve Hasan-ı Basrî bu zatın Şuayb olamayacağını, Şuayb'ın çok daha önce yaşadığını belirtir; İbn Teymiyye de Mûsâ'nın kayınpederinin ne Şuayb ne de onun kardeşinin oğlu olabileceğini ileri sürer. Atlas bu görüşler arasında taraf tutmaz.
Medyen ve Eyke — Makdisî ve Kurtubî gibi bazı âlimler Hz. Şuayb'ın Medyen kavmine ve Eyke halkına olmak üzere iki defa risâletle görevlendirildiğini ileri sürer; Sa'lebî ve İbn Kesîr iki topluluğu aynı kavim sayar; Mâtürîdî Medyen'in Eyke olup olmadığının bilinmediğini söyler. Kaynağa göre Taberî'den itibaren pek çok müslüman âlim iki kavmi aynı kabul etmiştir.
Âkıbeti ve kabrin yeri — Kaynağa göre Hz. Şuayb ve ona inananlar, bazılarına göre Mekke'ye gitmiş ve orada ölmüş, bazılarına göre ise aynı yerde yaşamaya devam etmiştir. Kaynak, atlas kaydının işaret ettiği Selt (Salt) yakınındaki Vâdî Şuayb makamından ya da başka bir kabir yerinden söz etmez; Medyenlilerin Ürdün vadisinin doğusuna kadar yayıldığı bilgisi de makamın yeri hakkında bir hüküm değildir. Makamın ziyaret geleneği bu kaynakta yer almadığı için burada yazılmamıştır. Atlas iki rivayet arasında tercih yapmaz.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 39, s. 222-223, “Şuayb” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000545 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.