Adalızâde Şeyh Mustafa bin Hamza
Şeyh
Osmanlı devri Arap dil bilgisi âlimi; Birgivî'nin nahve dair İzhârü'l-esrâr 'ına yazdığı Netâicü'l-efkâr şerhiyle tanınır. Kaynaklarda Kuşadalı Hamza oğlu Mustafa olarak geçer; Aydın ilinin Kuşadası kasabasından olduğu için Kuşadalı ve Adavî nisbeleriyle de anılır. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Meşhur eseri Netâicü'l-efkâr 'ı yazıp bitirdiği 27 Ramazan 1085 (25 Aralık 1674) tarihi, İsmâil Paşa ile Kehhâle tarafından onun ölüm tarihi olarak gösterilir. Mezarı Kuşadası'ndadır. Eserleri — ① Netâicü'l-efkâr : Birgivî'nin nahve dair meşhur eseri İzhârü'l-esrâr 'ın şerhidir. İstanbul ve Kahire'de birçok defa basılması, ayrıca birçok müellif tarafından üzerine hâşiyeler yazılması, onun özellikle Osmanlı Türkleri arasında Arap dili öğretiminde ne derece önemli rol oynadığını gösterir. Hâşiyelerinin en tanınmışları Muhammed b. Sâlih'in Fevâidü'l-ezkâr 'ı (İstanbul 1326), Mustafa b. Dede'nin Gāyetü'l-enzâr 'ı (İstanbul 1263) ve Mustafa b. Muhammed'in Menâfiu'l-ahyâr 'ıdır (İstanbul 1279, 1325). Eski Edirne müftüsü Muhammed Fevzi, eserin nahivle doğrudan ilgili olmayan kısımlarını çıkarıp ibaresini basitleştirerek buna Miftâhu'l-merâm fî ta'rîfi ahvâli'l-kelime ve'l-kelâm adını vermiş; eser bu yeni şekliyle 1305'te İstanbul'da basılmıştır. İstanbul kütüphanelerinde pek çok yazması bulunur. ② Hâşiyetü Adalı ale'l-İmtihân : Arap grameriyle ilgili bu eser de Birgivî'nin İmtihânü'l-ezkiyâ adlı kitabının hâşiyesidir (İstanbul 1260, 1270). İmtihânü'l-ezkiyâ ise İbnü'l-Hâcib'in meşhur gramer kitabı el-Kâfiye 'nin, Kādî Beyzâvî tarafından Lübbü'l-elbâb adıyla yapılan muhtasarının şerhidir. ③ el-Hayât fî şerhi Şürûti's-salât : Kemalpaşazâde'nin Şürûtü's-salât adlı eserine yazdığı bir şerhtir.