İzmir Evliyaları ve Türbeleri

Dâvûd-i Karsî

Çok yönlü Osmanlı âlim ve müderrisi; Birgi Ulucami Medresesi'nde okuttuğu dersler ve özellikle Birgivî'nin eserlerine yazdığı şerhlerle tanınır. Döneminde Dâvûd-i Karsî veya Dâvud Efendi olarak anılmış; bütün eserlerinin mukaddimesinde kendisini Dâvûd b. Muhammed el-Karsî el-Hanefî diye tanıtmıştır. Aslen Karslıdır; doğum tarihi ve ailesi hakkında bilgi yoktur. Temel medrese eğitimini Kars'ta, o yörenin tanınmış zâhid ve âlimi Çolak Abdullah Efendi 'den aldı. Ardından İstanbul'a giderek tahsilini ve mülâzemetini tamamladı. Akkirmânî'nin de mümeyyiz olarak bulunduğu ruûs imtihanını başarıyla verdi; mümeyyizlerin sorularıyla onun cevaplarından oluşan Risâletü'l-imtihân Süleymaniye Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Kaynaklarda bir taşra medresesine tayin edildiğine dair bilgi yoktur; madde, resmî makamlardan uzak zâhidâne hayatından hareketle böyle bir tayine yanaşmadığı sonucunun çıkarılabileceğini belirtir. Tahsilini tamamladıktan sonra Mısır'a gitti; orada kısa sürede ilmî ehliyetini çevresine kabul ettirip ders vermeye başladı ve daha çok öğrencilerinin ihtiyacı doğrultusunda eserler telif etti. Mısır'dan ne zaman döndüğü kesin değildir; orada yazdığı iki eserin öğrencileri tarafından 1154 yılının ilk aylarında (1741'in ortaları) İstanbul'da istinsah edilmesinden hareketle, 1153 yılının sonlarında (1741'in ilk ayları) İstanbul'a geldiği söylenebilir. Bir süre sonra hayranı olduğu Birgivî 'nin memleketi Birgi'ye giderek yerleşti ve Birgi Ulucami Medresesi'nde müderrislik yaptı. 1159 (1746) yılında Kıbrıs'a gidip bir müddet orada öğretim ve irşadla meşgul olduğu, bu sırada yazdığı eserlerden anlaşılır. 1162 yılının ramazan bayramında (14-16 Eylül 1749) bir ziyaret için Lârende'de (Karaman) bulunduğu da orada yazdığı bir eserin ferâğ kaydından öğrenilir. Birgi Ulucami Medresesi'nde Arap dili ve edebiyatı, tefsir, hadis, kelâm, mantık, âdâbü'l-münâzara ve ilm-i mîkāt gibi çok çeşitli alanlarda ders verdi; bir yandan öğrencilerini sağlam bir öğretim metoduyla yetiştirmeye çalışırken öte yandan bu ilim dallarında Türkçe ve Arapça pek çok eser telif etti. Dünya malına, makam ve mansıba değer vermeyerek zâhidâne bir hayatı tercih etti; ilmi, takvâsı ve Ehl-i sünnet akîdesine bağlılığıyla talebelerinin ve muhitinin takdirini kazandı. Hayatının son 15 yılını Birgi'de geçirdi ve 1169 yılının son günlerinde (Ağustos 1756) bu kasabada vefat etti. Vasiyeti gereği, Birgi'nin dışındaki bir tepe üzerinde medfun bulunan Birgivî'nin yanına gömüldü. Ömer ve Osman adlı iki oğlu olduğu, onların eserlerinden bahseden bazı kaynaklardan öğrenilir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Bazı eserlerinin muhtevasından, bâtınî fikirler karıştırılmış tasavvufî anlayışlarla mücadele ettiği ve bunlara karşı Asr-ı saâdet'in ihsan anlayışını savunduğu anlaşılır. Nûr sûresinin 35. âyetini tefsir ettiği er-Risâletü'n-Nûriyye ve'l-mişkâtü'l-kudsiyye 'yi bazı müfrit tasavvuf ehline cevap olarak kaleme almış, Şerh-i Âmentü billâh 'ı Mâtürîdî mezhebine göre yazmıştır. Eserleri — Kendisinden önce yazılmış, daha çok ders kitabı olarak okutulan pek çok esere, özellikle talebelerinin istifadesini kolaylaştırmak için şerh ve hâşiye yazdı; kaynak eserlerini yedi grupta toplar. Tefsir ve kıraat : er-Risâletü'n-Nûriyye; "dâd" harfinin telaffuzuna dair el-Fethiyye ; besmele ve hamdeleye dair Tahrîrât ve takrîrât ; Birgivî'nin tecvide dair ed-Dürrü'l-yetîm 'ine şerh. Hadis : Birgivî'nin hadis usulüne dair risâlesinin şerhi Şerhu Usûli'l-hadîs ; öğrencilerine Sahîh-i Buhârî okutmadan önce usul bilgisi vermek için yazılmış, birçok defa basılmış (ilki İstanbul 1272), Türkçeye tercüme edilmiş ( Mukarribü't-tâlibîn , İstanbul 1290) ve üzerine hâşiyeler yazılmıştır. Kelâm : Hızır Bey'in el-Kasîdetü'n-nûniyye 'sine biri Türkçe (1158/1745), diğeri Arapça (1169/1756 sonlarında Birgi'de tamamlandı) iki şerh; Şerh-i Âmentü billâh; Ûşî'nin Bed'ü'l-emâlî kasidesine şerh; insan fiilleri ve irade konusundaki Risâle fî beyâni mes'eleti'l-ihtiyârâti'l-cüz'iyye . Mantık : Teftâzânî'nin Tehzîbü'l-mantık 'ına el-Mûcez ; 1150 (1737) yılında tamamladığı Tekmile li-Tehzîbi'l-mantık ve onun şerhi; Kıbrıs'ta 1159 (1746) yılında yazdığı Şerhu'l-Îsâgūcî ile el-Îsâgūci'l-cedîd ; Lârende'de Ebû Saîd el-Hâdimî'nin önerme bahsine dair risâlesine yazdığı şerh. Cedel ve münazara : 1152 (1739) yılında yazdığı Tezkire li-vezâifi'l-bahhâsîn ve şerhi. Arap dili : Şerhu'l-Emsileti'l-muhtelife (Arapça ve Türkçe), Birgivî'nin İzhârü'l-esrâr ve el-Avâmil 'ine şerhler, 1151 (1738) yılında tamamladığı Muhtâru Muhtâri's-Sıhâh sözlüğü, 1155 (1742) yılında yazdığı aruz şerhi. İlm-i mîkāt : kıblenin tayini ve ibadet vakitlerinin belirlenmesine dair iki risâleye şerh. Bunlardan başka 33 ana başlık ihtiva eden, Takrîrât-ı Dâvûd Efendi diye de bilinen Ma'lûmât adlı bir not ve takrir mecmuası vardır.

Karakadı Mecdeddin (Hüsameddin Karakadı)

Seyyid

Tire'de adını taşıyan câmi, medrese, kütüphane, han ve hamamdan oluşan külliyenin bânisi olan kadı-âlim; Tire'de özgün külliye planını koruyan tek yapı grubudur. Mecdeddin hattat olarak bilinir. Câmi 1460'ta (Fâtih devri) Seyyid Hüseyin Hüsameddin Karakadı tarafından yaptırılmış olup türbesi câminin arkasındadır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tire'; Visit İzmir)

Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi

Osmanlı vak'anüvisi, hekim ve müellif; modern Batı tıbbının Osmanlı'ya girişinde belirleyici rol oynamış âlim. 1184 (1770) yılı civarında İstanbul'da doğdu. Tanınmış bir ilmiye ailesine mensuptur: babası Hacı Mehmed Sâdık Efendi Medine kadılığı yapmış saygın bir hukukçudur. Aile adı Tarakçı dan gelir; kelime sonradan Farsçalaştırılarak Şânî olmuştur. İlmiye mesleğine girdikten sonra Halıcıoğlu Mühendishânesi'nde ve Süleymaniye Tıp Medresesi'nde okudu. Birden çok dile hâkimdi: Arapça, Farsça, İtalyanca, Fransızca, Rumca ve özellikle Latince. 1821 Rum isyanının ardından Dîvân-ı Hümâyun tercümanlığı için adı geçmiştir. İlmî kariyeri çeşitli medrese görevleriyle ilerledi; 1816'da Eyüp kadısı oldu. 1819'da Âsım Efendi'nin vefatı üzerine II. Mahmud tarafından bizzat vak'anüvis tayin edildi. Yeniçeri tasfiyeleri sırasında (1826) Beşiktaş Cem'iyyet-i İlmiyyesi üyesi olduğu için takibata uğradı ve Bektaşîlik ile itham edildi. Haziran 1826'da Tire'ye sürgün edildi ve iki ay sonra, 5 Ağustos 1826'da orada vefat etti. Tesir Halkası — Modern Batı tıbbının Osmanlı ülkesine girişinde belirleyici bir rol oynamıştır; ortaya koyduğu terim yenilikleri 1873 tarihli tıp sözlüğünü etkilemiştir. Tarih yazıcılığında ise resmî belgelerin yanında Avrupa gazetelerini de kullanarak, kaynağın ifadesiyle çağdaş yaklaşımlara daha yakın, modern düşünceli bir Osmanlı tarihi ortaya koymuştur. Eserleri — 1. Târîh-i Şânîzâde. II. Mahmud'un 1808'deki cülûsundan 1821 Eylülüne kadar geçen olayları kaydeder. 2. Hamse-i Şânîzâde. Beş bölümlük tıp külliyatıdır: Mir'âtü'l-ebdân — 56 anatomi levhasıyla ilk modern anatomi ders kitabı ; Usûlü't-tabîa — Türkiye'nin ilk fizyoloji kitabı; Mi'yârü'l-etıbbâ — pratik hekimlik rehberi; Kānûnü'l-cerrâhîn — cerrahi elkitabı (Kahire 1828 baskısı); Mîzânü'l-edviye — farmakoloji, yalnız yazma hâlinde. Türbesi ve Külliyesi — Tire'de vefat etti; mezar taşı, 1916 yılındaki kabristan nakli sonrasında Tire Müzesi'ne ulaşmıştır.

İbn Melek (Firişteoğlu, Abdüllatîf b. Abdülazîz)

Hanefî fıkıh âlimi ve lugat yazarı; Tire'de uzun yıllar ders vermiş müderris. İbn Firişte lakabını babasına nisbetle almıştır; bazı kaynaklarda babasının adı Abdülaziz, bazılarında Firişte olarak geçer. Seyyid Bey'e göre aslen Türkistanlı dır ve babası, Aydınoğulları'nın daveti üzerine Anadolu'ya gelmiştir. İlmiyeye mensup bir aileden gelir. Tire'de yaşadı ve Aydınoğlu Mehmed Bey'in medresesinde uzun yıllar ders verdi; medrese onun adıyla meşhur olmuştur. Ayrıca Mehmed Bey'in oğullarına hocalık yaptı. Timur'un Tire'ye gelişi sırasında ünlü âlim Seyyid Şerîf el-Cürcânî ile görüşmüş ve takdirini kazanmıştır. 821 (1418) yılından sonra vefat etti. Eserleri — 1. Şerhu Menâri'l-envâr. Fıkıh usulüne dair bir şerhtir. 2. Mebâriku'l-ezhâr. Bir hadis şerhidir. 3. Şerhu Mecmai'l-bahreyn. Fıkha dair bir şerhtir. 4. Firişteoğlu Lugatı. Arapça-Türkçe bir sözlüktür. 5. Şerhu'l-Vikāye ve başka eserleri.

Şehâbeddin Sivâsî (Ayasuluğî)

Hazretleri

Zeyniyye tarikatı şeyhlerinden ve müfessir; Kur'ân-ı Kerîm'in tamamını tefsir eden nâdir müelliflerden biri. Küçük yaşlarda köle olarak Sivas'a getirildi ve eğitimini orada aldı. Gençlik yıllarını Sivas'ta geçirdiği için Sivâsî nisbesiyle anılır; ömrünün sonraki kısmını İzmir'in Ayasuluk'unda geçirdiğinden Ayasuluğî nisbesiyle de bilinir. Tasavvufa, Zeyniyye tarikatının kurucusu Zeynüddin el-Hâfî'nin halifesi Ayasuluklu Şeyh Mehmed Efendi vasıtasıyla yöneldi. Hayatının son dönemini Ayasuluk'ta geçirdi ve orada vefat etti. Ölüm tarihi tartışmalı olmakla birlikte 860 (1456) yılı kabul edilmektedir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Tasavvufî çizgisi Zeyniyye'ye bağlıdır. İlimdeki yeri ise müfessirliğiyle belirlenir: Kur'ân-ı Kerîm'in tamamını tefsir etmiş nâdir müelliflerdendir. Tefsir anlayışında dirâyet yönü ağır basar; kaynak, buna karşılık rivayet yönünün zayıf kaldığını kaydeder. Atlas bu değerlendirmeyi olduğu gibi aktarır; kaynağın tenkidini yumuşatmak şeffaflığın (ilke 6) karşısındadır. Eserleri — 1. Uyûnü't-tefâsîr. Kur'ân-ı Kerîm'in tamamını kapsayan tefsiridir. 2. Sûre-i Kehf Tefsiri. 3. Risâletü'n-necât min şerri's-sıfât. 4. Cezzâbü'l-kulûb ilâ tarîkı'l-mahbûb. 5. Riyâzü'l-ezhâr fî cilâi'l-ebsâr. 6. Şerh ale'l-Ferâizi's-Sirâciyye. 7. Şerhu'l-Misbâh. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi İzmir'in Selçuk ilçesinde bulunmaktadır.

İmam Birgivî (Takıyyüddin Mehmed Efendi)

Hazretleri

Osmanlı âlimi, müderris ve müellif; et-Tarîkatü'l-Muhammediyye 'nin yazarı. 27 Mart 1523'te Balıkesir'de doğdu. Asıl adı Takıyyüddin Mehmed'dir; Birgi'ye yerleştikten sonra Birgivî Mehmed Efendi adıyla şöhret bulmuştur. İlk tahsilini babası Pîr Ali'den yaptı; ardından İstanbul'a giderek Haseki Medresesi'nde okudu. Hocaları arasında Ahîzâde Mehmed Efendi ile Kızıl Molla diye bilinen Abdurrahman Efendi sayılır. Kanûnî devrinde Edirne'de kassâm-ı askerî olarak görev yaptı. Daha sonra Birgi'de müderrisliğe başladı ve ömrünün geri kalan büyük kısmını burada ders vererek ve eser yazarak geçirdi. 981 (1573) yılında vefat etti. Tesir Halkası — Yazdıkları yüksek bir ilmî seviyeyi korurken devrinin toplumsal meselelerine de doğrudan girmiştir; bu tavır sonraki Osmanlı ıslahat hareketlerini, bu arada Kadızâdeliler 'i etkilemiştir. Gramer ve ahlâk kitapları yüzyıllar boyunca medreselerde okutulmuştur. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Çizgisinin ayırt edici yanı, devrinde yaygınlaşmış bazı uygulamalara açıkça karşı çıkmasıdır: usulsüz kabir ve türbe yapımı, para vakıfları ve görevliler arasındaki yolsuzluk. Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi'nin para vakfına cevaz veren fetvalarına karşı reddiyeler yazmıştır; es-Seyfü's-sârim bunların başında gelir. Eserleri — Gramer: el-Avâmil , İzhâr , Kifâyetü'l-mübtedî . Ahlâk ve tasavvuf: et-Tarîkatü'l-Muhammediyye — en meşhur eseridir. Fıkıh: Vasiyetnâme , Türkçe bir ilmihâl-fıkıh elkitabıdır. Hadis: Risâle fî usûli'l-hadîs ve el-Erbaûn . Ayrıca para vakfı tartışmasında yazdığı es-Seyfü's-sârim ve buna bağlı risâleler.