Manisa Evliyaları ve Türbeleri

Ahmed-i Rûmî Akhisarî

Mecâlisü'l-ebrâr adlı eseriyle ve bid'atlara karşı sert tutumuyla tanınan Osmanlı âlimi. Kıbrıs'ta Hıristiyan bir aileden dünyaya geldi ve Osmanlılar'ın Kıbrıs'ı fethinden sonra ihtida etti. Dımaşk ve İstanbul'daki âlimlerden ders aldı. Batı Anadolu'da Saruhan sancağının kazası Akhisar'a yerleşti; resmî bir görev kabul etmeden ömrünün sonuna kadar burada ders verip eser yazdı. Kaynağa göre eserlerinde ele aldığı konular öncelikle şahsî takvâ ve zühd hayatı, ticarî dürüstlük gibi meselelerdir ve idarî, siyasî veya askerî alanlarla ilgisi yoktur; bu yüzden Mecâlisü'l-ebrâr herhangi bir sultana veya yöneticiye hitap etmekten çok Osmanlı tüccarı, ulemâsı ve hizmet erbabı için kaleme alınmıştır. Kaynak, Akhisârî'nin XVI ve XVII. yüzyıllarda İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye'den etkilenen Osmanlı yenilikçi hareketiyle bağlantılı olduğunu söylemenin mümkün olduğunu belirtir. Reddü'l-kabriyye adlı eserinde ve Mecâlis 'in on yedinci bölümünde açıkça İbn Kayyim'e ve onun üstadına atıfta bulunur, onların kabirlerin yüceltilmesini reddeden eserlerinden nakiller yapar. Birgivî Mehmed Efendi'nin tecvide dair Dürrü'l-yetîm 'ine yazdığı şerhte ondan övgüyle söz eder. Kütüphanelerdeki birçok risâle mecmuasında Birgivî'nin Vasiyetnâme 'si, Kadızâde Mehmed Efendi'nin Risâle 'si ve Akhisârî'nin Risâle fi'l-akāid 'inin bir arada ciltlenmiş olması, bu eserlerin o dönemde birbirini tamamlayan metinler olarak algılandığını gösterir. Bu eserlerde bid'atlar, iyiliği emredip kötülükten sakındırma, regāib ve berât namazları, zikir, cuma hutbelerindeki dualar, cemaatle kılınan namazlardan sonraki tokalaşma, sûfî âyin ve semâ törenleri ve tütün kullanımı gibi konular geniş yer tutar. Kaynağa göre bunlar Kadızâdeliler ile tarikat ehli arasındaki tartışmaların konusudur ve Kâtib Çelebi'nin Mîzânü'l-hak 'ında ele alınmıştır; Akhisârî bu konularda çoğunlukla katı ve yasakçı bir tutum sergilemiştir. Akhisar'da vefat etti. Kâtib Çelebi vefat tarihini kendi öğrencisi olan Akhisârî'nin oğluna dayanarak belirlediği için kaynak, 1041 (1632) tarihini diğer kaynaklardaki tarihlerden daha sağlam sayar. Akhisar'daki Uzuntaş Mezarlığı 'na defnedildiği kaydedilir. Tesir Halkası — Kaynağa göre Akhisârî'nin kendisinden sonraki Osmanlı toplumu üzerindeki tesirleri henüz ortaya çıkarılmamıştır. Buna karşılık Mecâlisü'l-ebrâr 'ın Hint alt kıtasını oldukça etkilediği söylenebilir. 1850 yılı civarında bu eserden yapılan uzun alıntılar, İbn Teymiyye ve İbn Kayyim'in eserlerinden bölümlerle birlikte, Farsça yazılan ve yanlışlıkla Şah Veliyyullah ed-Dihlevî'ye nisbet edilen el-Belâgu'l-mübîn adlı eserde yer almıştır. Eser 1866'da Delhi'de Sübhân Bahş eş-Şikârpûrî'nin Urduca tercümesiyle, müellifi belirtilmeden ve sonu eksik olarak basıldı; bu baskıda Şah Abdülazîz ed-Dihlevî'nin bir takdim yazısı bulunur. 1903'te Leknev'de Abdülvelî el-Medrâsî'nin farklı bir Urduca çevirisiyle, bu defa Akhisârî'ye nisbet edilerek yayımlandı. 1978'de basılan Urduca çeviriyi Diyûbendî hareketinin müftüsü Kifâyetullah Dihlevî yapmıştır ve baskıları o zamandan beri sürmektedir. Akhisârî üzerine 2011 yılında Mustafa Şeyh (Mustapha Sheikh) bir doktora, Mustafa Boz bir yüksek lisans çalışması yapmıştır. Eserleri — ① Mecâlisü'l-ebrâr ve mesâlikü'l-ahyâr : en meşhur ve Kâtib Çelebi'ye göre en son eseri; Begavî'nin Mesâbîhu's-sünne 'si gibi kaynaklardaki hadislerden esinlenen yüz dinî konuyu içerir. Türkiye, Arap ülkeleri ve Hindistan'da çok sayıda nüshası vardır; Urduca çevirilerinin hepsinde 100. meclis eksiktir. Eserin dört meclisini Muhammed b. Abdurrahman Humeyyis yayımlamış (Riyad 2001), bu neşir Türkçe'ye çevrilmiştir (İstanbul 2002). ② Şerhu'd-Dürri'l-yetîm fi't-tecvîd . ③ Risâle fi'l-akāid : müellifin bilinen tek Türkçe eseri, Vasiyetnâme olarak da anılır. Ayrıca taklid, nübüvvetin velâyetten üstünlüğü, nefsin ve ibadetin mertebeleri, dil ve kalp zikri, bid'atın kötülüğü, seyyie olan ve olmayan bid'at, kabirler ( Reddü'l-kabriyye ), hutbe sırasında salavat ve âmin, namaz sonrası musâfaha, raks ve devran ile tütün ( Duhâniyye ) hakkında risâleleri vardır. Bid'at risâlesi üzerine Ali Çelik bir çalışma yapmış (Eskişehir 2000), Duhâniyye 'yi Yahya Michot İngilizce'ye çevirmiştir.

Karaca Ahmed (Karacaahmed Sultan)

Sultan

Orhan Gazi devrinde yaşayan Rum abdallarından; halk arasında ruh hastalarını tedavi eden bir hekim olarak tanınır. Tarihçi Âlî Mustafa'nın ifadesiyle Rum abdallarının "kutb-ı nâmdâr" ı hâline gelmiştir. Rivayete göre Acem diyarında hükümdarlık yapan Süleyman el-Horasânî'nin oğludur. Başlangıçta zevk ve safa içinde bir hayat sürerken bir vesileyle dervişliğe yönelmiş, Anadolu'ya gelerek Geyve Akhisarı'nın fethine katılmış, fetihten sonra da buraya yerleşmiştir. Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi 'nde Karaca Ahmed'in Anadolu erenlerinin gözcüsü ve Sivrihisarlı Şeyh Nûreddin 'in müridi olduğu ifade edilmektedir. Vilâyetnâmeye göre Hacı Bektâş-ı Velî Anadolu'ya geldiğinde Karaca Ahmed Anadolu'da bulunuyordu ve Fatma Bacı'nın uyarısıyla Hacı Bektaş'ın Sulucakarahöyük'te olduğunu yanındakilere bildirmiş; bazı kerametlerini gördükten sonra yanına giderek kendisine intisap etmiştir. Orhan Gazi döneminde Bizanslılar'la yapılan Pelekanon Savaşı'ndan sonra Üsküdar'a gelerek bugün kendi adıyla anılan türbe ve mezarlığın bulunduğu bölgeye yerleşti; burada kurduğu tekkede çok sayıda mürid yetiştirdi ve tekkesi Osmanlı-Bizans sınırında bir tampon bölge görevini üstlendi. Rumeli'deki fetihlere katıldıktan sonra Anadolu'nun pek çok yöresini dolaşarak hem hastaları tedavi etti hem de kurduğu tekkeler vasıtasıyla Anadolu'nun İslâmlaşmasına katkıda bulundu. Osmanlı topraklarından geniş bir mürid kitlesiyle ayrıldıktan sonra ilk olarak Afyon'da bugün kendi adıyla anılan bölgeye yerleşti; bu faaliyetleri esnasında Göynük'te türbesi bulunan Yargeldi Sultan ve Hasan Basri gibi arkadaşları kendisine refakat etti. Bir süre sonra Afyon'dan ayrılıp Saruhanoğulları'nın hüküm sürdüğü Manisa bölgesine yerleşti. Tarihî kayıtlardan Saruhanoğulları topraklarında bu beyliğin son hükümdarı İshak Bey zamanında yaşadığı anlaşılmaktadır. Akhisar muhtemelen son durağı olmuş; bundan sonra başka bir yere gitmeyip kurduğu tekkesinde hem ruh hekimliği yapmış hem de mürid yetiştirmiştir. Saruhanoğulları'nın vakfiyelerinde 1371 yılında Revak Sultan'a yapılan bir vakıf tahsisinde Karaca Ahmed'in şahit olarak adı geçmekte; 1390'da Hoşkadem Mescidi ve Yengi'deki Karaca Ahmed evkafının Karaca Ahmed Tekkesi'ne vakfedilmesine dair belgede ise artık yaşamadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda 1371-1390 yılları arasında vefat ettiği söylenebilir. Mecdî, mezarının Akhisar'da kendi adıyla anılan köyde bulunduğunu kaydeder. Ölümünden sonra şeyhlik ve ruh hekimliği vazifesini oğlu Eşref devam ettirmiştir; ayrıca Hızır Abdal adında bir oğlunun daha olduğu bilinmektedir. Tesir Halkası Osmanlı topraklarında büyük şöhrete kavuşan Karaca Ahmed, Balkanlar'da çok defa Aziz George ile özdeşleştirilmiş; bunun sonucunda hıristiyan halk onu ve dolayısıyla İslâmiyet'i kolayca benimsemiştir. Kaynak, Karaca Ahmed'in Bektaşîliğe intisabının ve daha sonra bu tarikatın en önemli şahsiyetlerinden biri hâline gelmesinin, Hacı Bektaş'tan ziyade Abdal Mûsâ ile ilişkisinden kaynaklandığını belirtir: Karaca Ahmed'in Osmanlı topraklarında bulunduğu sırada bölgede yoğun bir şekilde Bektaşîlik propagandası yapan Abdal Mûsâ, Hacı Bektaş ocağının postnişini olması sıfatıyla kendisiyle görüşmüş olmalıdır. Türbesi ve Külliyesi İstanbul, Afyon, Manisa, Aydın, Sivrihisar, Göynük ve Makedonya'da yedi türbesi; Akhisar Karaköy, Eşme-Karaca Ahmed ve Manisa Horoz köylerinde üç makamı bulunmaktadır. Üsküdar'daki türbenin yanında, Karaca Ahmed'in Horasan'da binerek Anadolu'ya geldiğine inanılan atının bulunduğu bir mezar daha vardır. Karacaahmet Mezarlığı da onun adına izâfe edilmiştir.

Revak Sultan

Hazretleri

Saruhanoğlu İshak Çelebi döneminde Manisa'da yaşamış Halvetiyye tarikatı şeyhi. İshak Çelebi'nin bağışladığı arazi üzerine zaviyesi kurulmuş, zaviyesi için 773/1371 tarihli vakfiye düzenlenmiştir; türbesi Manisa Şehzadeler ilçesinde, 'ağlayan kaya' (Niobe) mevkii yakınında bulunur.

Şeyh Mecdüddin Îsâ (Akhisarlı Şeyh İsa)

Hazretleri

Akhisarlı Bayramî şeyhi ve şair; kendisine nisbet edilen Îseviyye kolunun adını aldığı zat. Asıl adı İlyas, babasının adı Îsâ'dır. 902'de (1496-97) , o dönemde Aydın vilâyetinin Saruhan sancağına bağlı bir kaza merkezi olan Akhisar'da doğdu. Hayatı hakkında bilinenler, bir Bayramî şeyhi olan babasının menâkıbına dair kaleme aldığı Menâkıb-ı Şeyh Mecdüddîn adlı kendi eserine ve özellikle bu eserin sonuna kimin tarafından eklendiği bilinmeyen kendisine dair bölüme dayanmaktadır. Medrese tahsilini tamamlamasının ardından seyrüsülûkünü babası Mecdüddin Îsâ'nın yanında tamamlayıp hilâfet aldı. Babası, önce Bayramiyye şeyhlerinden Muhammed Çelebi'den, daha sonra Şemsiyye-i Bayrâmiyye'nin Tennûriyye kolunun pîri İbrâhim Tennûrî'nin oğlu Şeyh Kasım Efendi'den icâzet almıştı. Babasının 928 (1522) yılında Aydın'a yerleşmesi üzerine Akhisar'daki tekkede onun makamına geçti; ancak babası hayatta iken (ö. 937/1530-31) ona karşı saygısızlık olacağı düşüncesiyle hiç kimseye hilâfet vermemiştir . Akhisar'da vefat eden İbn Îsâ, Şeyh Îsâ Camii bitişiğindeki türbede babasının yanına defnedilmiştir. Tesir Halkası — Tarikat silsilesi, Mecdüddin Îsâ Saruhânî ve Şeyh Kasım vasıtasıyla İbrâhim Tennûrî'ye, ondan da Şemsiyye-i Bayrâmiyye'nin pîri Akşemseddin'e ulaşır. Sekiz kişiye hilâfet verdiği bilinir: Baba Ahmed Germiyânî, Muslihuddin Germiyânî, Muhammed Rûmî, Kasım Malatyavî, Rûşen-i Rûmî (Nûri Rûşenî), Abdî Halîfe Tirevî, Ömer Menteşevî ve Dede Hasan Bayındırî. Bunlardan Kasım Malatyavî'nin Amasya'ya gönderildiği, Muhammed Rûmî'nin ise tekkesini İstanbul yakınlarında bir yere kurduğu belirtilmektedir. İbn Îsâ'dan sonra Îseviyye fazla devam etmemiştir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Vahdet-i vücûd düşüncesini işlediği şiirleri tasavvufî muhtevasıyla olduğu kadar edebî yönüyle de dikkat çeker; kullandığı teşbih, istiare, tevriye ve cinas sanatları Osmanlı Türkçesi'nin inceliklerine vâkıf olduğunu gösterir. Döneminde cifr ilminin en tanınmış mümessillerinden biri olan İbn Îsâ'nın vefk yazmakta mahir olduğu nakledilir. Bazı kaynaklarda tabip olduğu ve tıbba dair bir eser kaleme aldığı da belirtilmektedir. Eserleri — Nutk-ı İbn Îsâ (Millî Kütüphane'deki bir mecmuada bu başlık altında kayıtlı yirmi gazel). Menâkıb-ı Şeyh Mecdüddîn ve Âdâb-ı Sâlikîn — babasının menkıbelerini anlatan bu eseri 961'de (1554) altmış yaşlarında iken tamamlamıştır; 150 menkıbe ihtiva eden eserin sonundaki üç menkıbe İbn Îsâ'nın kendisiyle ilgili olup muhtemelen müridlerinden biri tarafından ilâve edilmiştir. Şerh-i Esmâ-i Hüsnâ (1541'de telif edilmiş, "mefâîlün mefâîlün feûlün" vezniyle, 868 kadar beyit). Rumûzü'l-künûz fi'l-cifr (on iki fasıl; 965'te (1557-58) tamamlanmış). Ferahnâme , Fusûl-i Seb'a , Fusûl-i Aşere (tarikat silsilesi, tarikat âdâbı, şeyh-mürid ilişkisi ve makamlar), Kavâidü't-teshîr , Tabîatnâme , Kıyâfetnâme , Risâle-i Mukantarât (takvime dair), Terceme-i Müfredât ve Nûriyye .

Ahmed Şemseddin Marmaravî (Yiğitbaşı Velî)

Hazretleri

Halvetiyye'nin Ahmediyye kolunun kurucusu; Yiğitbaşı lakabıyla tanınan mutasavvıf ve müellif. 839 (1435) yılında Akhisar yakınlarındaki bir köyde doğdu. İlk eğitimini Halvetî şeyhi olan babası İsâ Halîfe'den aldı. Zâhirî ilimleri tahsil ettikten sonra Uşak yakınlarındaki Kabaklı köyünde bulunan Halvetî mürşidi Alâeddin Uşşâkī'den istifade etti. Daha sonra Manisa'ya yerleşti ve burada mürid yetiştirmeye başladı. Tarikatlar arasındaki ihtilâfları bir sonuca bağlamak üzere İstanbul'a gitmesi ve bunu başarması üzerine kendisine Yiğitbaşı (fetâ'l-fityân) lakabı verildi. Şeyhi Alâeddin Uşşâkī'nin vefatından sonra onun yerine geçti ve Manisa'da irşad faaliyetini sürdürdü. 910 (1504) yılında vefat etti. Tesir Halkası — Halvetiyye'nin Ahmediyye kolu ona nisbet edilir. Bu kol kendisinden sonra dört şubeye ayrılmıştır: Ramazâniyye , Sinâniyye , Uşşâkıyye ve Mısriyye . Böylece tesiri tek bir tekkeyle sınırlı kalmamış, Halvetiyye'nin Anadolu ve Rumeli'deki yayılmasında başlıca kanallardan biri hâline gelmiştir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Risâleleri tasavvufun hem nazarî hem amelî yanını birlikte işler: sıfatullah, mürşid-i kâmil, mahabbetullah, âlem, tecellî, rü'yetullah ve nefis gibi konuları manzum olarak; itikad, şeriat, telkin, zikir, tevhid ve insanın hakikatleri gibi konuları mensur olarak anlatır. Müridler için sadeleştirilmiş bir metin yazmış olması, yazdığı şeyin okunmasını gözettiğini gösterir. Eserleri — On bir risâlesi tesbit edilmiştir. 1. Câmiu'l-esrâr (manzum; sıfatullah, mürşid-i kâmil, mahabbetullah, âlem, tecellî, rü'yetullah ve nefis konuları). 2. Risâle-i Tevhîd (mensur; itikad, şeriat, mâye, telkin, zikir, tevhid ve hakāik-ı insân). 3. Keşfü'l-esrâr (müridler için sadeleştirilmiş mensur metin). 4. Ravzatü'l-vâsılîn (tevhid soruları ve rüya tabiri). 5. Atvâr-ı Seb'a (seyrüsülûk merhalelerinin açıklaması). 6. Risâletü'l-hüdâ (tasavvufî nasihatler). 7. Kenzü'l-hakāyık (Allah'ın sıfatları). 8. Hurde-i Tarîkat (tarikat âdâbı). 9. Tabakātü'l-evliyâ (abdal, evtâd ve gavs hakkında). 10. Mukaddimetü's-sâliha (ehl-i sünnet, müttakiler, zâhidler, şeyh-mürid halleri). 11. İrfânü'l-maârif (zâhir ve bâtın ulemâsının irşad usulleri). Türbesi ve Külliyesi — Manisa'nın Seyyid Hoca mahallesindedir. Türbesinin yanında bir tekkesi bulunuyordu; yıkılan tekkenin yerine Yiğitbaşı Vakfı tarafından bir mescid inşa ettirilmiştir.