Nâsırüddîn Mahmûd Çerâğ-ı Dehlî

Çiştiyye tarikatının Hindistan'daki büyük şeyhlerinden; Nizâmeddin Evliyâ'nın halifesi ve Delhi hankahının vârisi. Tam adı Şeyh Nasîrüddîn Mahmûd b. Yahyâ'dır; Çırâğ-ı Dehlî (Delhi'nin Kandili) lakabıyla tanınır.

673 (1274) veya 675'te (1276) Kuzey Hindistan'ın Avad şehrinde doğdu. Ailesi aslen İranlıdır. Dokuz yaşındayken zengin bir yün tüccarı olan babasını kaybetti; annesi eğitimini sağlama konusunda büyük titizlik gösterdi. Dinî ilimleri Mevlânâ Abdülkerîm-i Şirvânî ve Mevlânâ İftihârüddîn-i Gîlânî'den okudu. Genç yaşlarından itibaren ilimle uğraşmaktan çok kendini zühd, riyâzet ve ibadete vermeyi tercih etti.

Yirmi beş yaşında dünyadan el etek çekip Avad şehrinin dışındaki ormanlarda devamlı oruç tutarak on beş yıl kadar yaşadı. Kırk veya kırk üç yaşında iken Avad bölgesinden ayrılarak Delhi'ye gitti ve "sultânü'l-meşâyih" diye anılan en meşhur Çiştî şeyhi Nizâmeddin Evliyâ'nın müridleri arasına katıldı.

Kısa zamanda mürşidinin en sevdiği müridi oldu ve 724'te (1324) hilâfet aldı. Çiştîler'in çok sevdiği semâı sünnete aykırı gördüğünden Nizâmeddin Evliyâ'nın semâ meclisine katılmaz, şeyhi de onun bu tavrını hoş karşılardı. Delhi'de bir müddet kaldıktan sonra Nizâmeddin'in başka bir müridi olan şair Emîr Hüsrev-i Dihlevî aracılığıyla oradan ayrılıp tekrar orman ve dağlara dönmek için şeyhinden izin istedi; Nizâmeddin ise ona Delhi'de kalıp karşılaştığı sıkıntılara katlanmasını tavsiye etti.

Nizâmeddin Evliyâ'nın vefatı üzerine (725/1325) onun kurduğu hankahın başına geçti; Delhi'nin bütün Çiştîler'i etrafında toplanmaya başladı ve "Çırâğ-ı Dehlî" lakabını bu sebeple aldı. Eskiden beri Çiştîler'e düşmanca davranan Delhi Sultanı Muhammed b. Tuğluk'un baskılarına mâruz kaldı: Çiştîler'in prensipleri hükümdarlardan uzak kalmalarını gerektirirken sultan onların kendisine hizmet etmesini istedi; çıktığı birkaç seferde onu zorla câmedar olarak yanına aldı, bir defa da hapse attırdı. Bu zorluklara büyük bir sabırla katlanan Çırâğ-ı Dehlî, Muhammed b. Tuğluk'un vefatından (752/1351) sonra Sultan Fîrûz'un Delhi tahtına geçmesinde büyük rol oynadı. Sultan Fîrûz ona ve diğer Çiştîler'e çok saygılı davrandı ve hankahına büyük servetler bağışladı.

754'te (1353) çilehânesinde yalnız başına ibadet ederken Türâb adında bir Kalenderî tarafından bıçaklandı; ölümden kurtuldu ve her zamanki sabır ve teslimiyetiyle suikastçının cezalandırılmasını önledi, üstelik kendisine bir miktar para verdi. 18 Ramazan 757'de (14 Eylül 1356) vefat etti. Vasiyeti üzerine cenazesini müridlerinden Seyyid Muhammed Gîsûdırâz yıkadı; yine vasiyeti uyarınca Nizâmeddin Evliyâ'dan aldığı hırka ve tesbih kendisiyle birlikte defnedildi.

Tesir Halkası — Delhi Çiştîleri'ni bir çatı altında toplayan şeyh olarak tarikatın Kuzey Hindistan'daki sürekliliğini temsil eder. Müridleri arasında Dekken Çiştîliğinin kurucusu sayılan Seyyid Muhammed Gîsûdırâz vardır; kaynak, onu halife tayin ettiğinin kesin olmadığını kaydeder. Bir diğer müridi Hamîd Kalender, şeyhinin sohbetlerini derleyen kişidir.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Şiire önem vermeyen, hatta şiir söylemenin derviş için zararlı olabileceğine inanan bir şeyhtir; bu yüzden eser bırakmamıştır. Zikir metodu olarak her nefeste Allah'ı anmaya (pâs-ı enfâs) büyük önem verir; semâı sünnete aykırı gördüğü için Çiştî geleneği içinde ayrı bir çizgi temsil eder. Sohbetlerinde söylediği sözler (melfûzât), müridi Hamîd Kalender tarafından Ḫayrü'l-mecâlis adlı kitapta derlenmiştir.

Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Fîrûz Şah tarafından yaptırılmıştır. Kaynak, türbenin bugün harap durumda olduğunu ve bulunduğu semtin sakinlerinin genellikle Hindu olduğunu kaydeder; müslümanlar ölüm yıl dönümlerinde türbesini ziyaret ederler.