Cesareti ve kahramanlığıyla tanınan, Hz. Peygamber tarafından cennetle müjdelenen sahâbî. Tam adı Ebû Mihsan Ukkâşe b. Mihsan b. Hursân el-Esedî'dir. Gaziantep'in Nurdağı yöresindeki Ökkeşiye Türbesi onun adına nisbet edilen bir makam-kabirdir.
Benî Esed kabilesine mensuptur ve ilk müslümanlardandır. Hz. Peygamber vefat ettiğinde kırk dört yaşında olduğu bilindiğinden milâdî 588 veya 589 yılında doğmuş olmalıdır. İki kardeşi vardır: kendisinden iki yaş büyük ağabeyi Ebû Sinân b. Mihsan ile kız kardeşi Ümmü Kays bint Mihsan.
Savaşlardaki yararlıklarıyla tanınan meşhur bir cengâverdi. Bütün gazvelere katılmış, kimi seriyyelere kumandanlık etmiş, bazı bölgelere zekât memuru ve davetçi olarak gönderilmiştir. Hicretten on yedi ay sonra (Receb 2 / Ocak 624) Abdullah b. Cahş kumandasında gerçekleştirilen ve müşriklere ilk ciddi darbenin vurulduğu Batn-ı Nahle Seriyyesi'ne katıldı; ardından Bedir, Uhud ve Hendek dahil bütün önemli gazvelerde büyük yararlılıklar gösterdi. Hendek'te müşriklerin yanında yer alan kendi kabilesi Esedoğulları'na karşı 6 yılı Rebîülevvel ayında (Temmuz-Ağustos 627) düzenlenen Gamre Seferi'ne kumandan tayin edildi; kaçan kabilenin yerini yakaladığı biri vasıtasıyla tesbit edip baskınla dağıttı ve müslümanlar kayıp vermeden 200 deve ganimetle Medine'ye döndü. 9 yılı Rebîülâhirinde (Temmuz-Ağustos 630) Cinâb bölgesindeki Kudâa kabilesinin Uzre ve Belî kollarına gönderilen seriyyenin de kumandanıydı. Hz. Peygamber onu “Araplar'ın en üstün süvarilerinden biri” diye övmüştür.
Cennetle müjdelenmesi, adının Arap edebiyatına darbımesel olarak girmesine vesile oldu. Hz. Peygamber, ümmetinden yetmiş bin kişinin hesaba çekilmeden cennete gireceğinin kendisine müjdelendiğini haber verince Ukkâşe öne atılıp “Yâ Resûlellah! Dua et, ben de onlardan olayım” dedi; Peygamber “Allahım! Ukkâşe de onlardan olsun!” diye dua etti. Ayağa kalkan başka bir sahâbî aynı duayı isteyince “Ukkâşe senden hızlı davrandı” buyurdu. Bu söz, erken davranıp güzel bir fırsatı değerlendirenler hakkında darbımesel olarak kullanılmıştır.
Ashâb-ı Suffe'dendi. Daha çok askerî görevlerde bulunduğu ve Peygamber'in vefatından bir yıl sonra şehid edildiği için fazla hadis rivayet etme imkânı bulamadı; Abdullah b. Abbas, Ebû Hüreyre ve kız kardeşi Ümmü Kays'ın bazı rivayetlerinde adı geçer. Ümmü Kays'ın oğlu vefat edip cenazesi yıkanırken üzüntüden ne dediğini bilmeyen kız kardeşinin sözlerini Ukkâşe Hz. Peygamber'e anlatmış, o da tebessüm ederek “Allah ona uzun ömürler versin!” buyurmuştur; bu duanın bereketiyle Ümmü Kays'ın çok uzun yaşadığı nakledilir.
Hz. Ebû Bekir'in halifeliği döneminde, 11 (632) yılında kendi kabilesinden olup peygamberlik iddia eden Tuleyha b. Huveylid üzerine gönderilen Hâlid b. Velîd kumandasındaki birlikte yer aldı. Necid bölgesindeki Büzâha mevkiinde keşfe çıkan Ukkâşe ile Sâbit b. Akrem, kendilerini yakalayan Tuleyha ve kardeşi tarafından şehid edildi; naaşları Hâlid b. Velîd tarafından şehid oldukları yerde defnedildi. Tuleyha sonradan yeniden imana gelip iyi bir müslüman olsa da Hz. Ömer ona “Ukkâşe ve Sâbit'i öldürdün ya, bir daha seni sevemem!” diyerek hoşnutsuzluğunu dile getirmiştir.
Türbesi ve Külliyesi — Cesareti, kahramanlığı ve yakışıklılığıyla Anadolu coğrafyasında çok sevilen bir figür hâline gelen Ukkâşe'nin adı Türkçe'de Ökkeş'e dönüşmüş, özellikle Gaziantep ve Kahramanmaraş yöresinde yaygınlaşmıştır. Gaziantep Nurdağı yöresinde Ökkeşiye Türbesi adıyla bir kabir bulunur. Kaynak, Ukkâşe'nin Necid'deki Büzâha mevkiinde şehid edildiği yerde Hâlid b. Velîd ve arkadaşları tarafından toprağa verildiği bilindiğinden bu türbenin bir makam-kabir olarak kabul edilmesi gerektiğini belirtir.
Çok Görüşlü Görüşler
Nurdağı'ndaki türbe: kabir değil makam — TDV maddesi Nurdağı'ndaki Ökkeşiye Türbesi'ne açıkça değinir ve onu makam-kabir sayar; asıl defin yeri Necid'deki Büzâha'dır. Atlas pini bu makamı gösterir, kabri değil. Atlas kaydının önceki metninde geçen Durmuşlar köyü adı ve makamın mahallî menkıbeler sebebiyle yapıldığı bilgisi TDV maddesinde geçmez; madde yapının hangi menkıbeyle ve ne zaman kurulduğunu söylemez.
Vefat yılı — TDV maddesi şehâdetini 11 (632) yılına koyar; atlas kaydının vefat alanındaki tarih bir yıl sonrasını gösterir. Gövde kaynağın verdiği tarihi izler; alan düzeltmesi editöryal incelemeye bırakıldı.
Vedâ haccındaki soru — Bir rivayete göre Vedâ haccında Hz. Peygamber “Allah Teâlâ üzerinize haccı farz kıldı” buyurduğunda “Her sene mi yâ Resûlellah?” diye soran Ukkâşe'dir (Leknevî); başka birçok rivayette ise soruyu soranın Sürâka b. Mâlik el-Müdlicî olduğu zikredilir. Atlas tercih yapmaz.
Kısas talep eden Ukkâşe — Hz. Peygamber'in vefatına yakın, üzerinde hakkı olanların gelip hakkını almalarına yönelik çağrısı üzerine kısas talep eden ve bu bahaneyle Peygamber'in gömleğini çıkarttırıp onu öpen yaşlı şahsın adının da Ukkâşe olduğu belirtilir. Ali el-Kārî bu şahsın Ukkâşe b. Mihsan olduğunu ileri sürse de bu iddia kabul görmemiştir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 42, s. 70-71, “Ukkâşe b. Mihsan” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000683 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.