Osmanlı vak'anüvisi, hekim ve müellif; modern Batı tıbbının Osmanlı'ya girişinde belirleyici rol oynamış âlim.
1184 (1770) yılı civarında İstanbul'da doğdu. Tanınmış bir ilmiye ailesine mensuptur: babası Hacı Mehmed Sâdık Efendi Medine kadılığı yapmış saygın bir hukukçudur. Aile adı Tarakçıdan gelir; kelime sonradan Farsçalaştırılarak Şânî olmuştur.
İlmiye mesleğine girdikten sonra Halıcıoğlu Mühendishânesi'nde ve Süleymaniye Tıp Medresesi'nde okudu. Birden çok dile hâkimdi: Arapça, Farsça, İtalyanca, Fransızca, Rumca ve özellikle Latince. 1821 Rum isyanının ardından Dîvân-ı Hümâyun tercümanlığı için adı geçmiştir.
İlmî kariyeri çeşitli medrese görevleriyle ilerledi; 1816'da Eyüp kadısı oldu. 1819'da Âsım Efendi'nin vefatı üzerine II. Mahmud tarafından bizzat vak'anüvis tayin edildi.
Yeniçeri tasfiyeleri sırasında (1826) Beşiktaş Cem'iyyet-i İlmiyyesi üyesi olduğu için takibata uğradı ve Bektaşîlik ile itham edildi. Haziran 1826'da Tire'ye sürgün edildi ve iki ay sonra, 5 Ağustos 1826'da orada vefat etti.
Tesir Halkası — Modern Batı tıbbının Osmanlı ülkesine girişinde belirleyici bir rol oynamıştır; ortaya koyduğu terim yenilikleri 1873 tarihli tıp sözlüğünü etkilemiştir. Tarih yazıcılığında ise resmî belgelerin yanında Avrupa gazetelerini de kullanarak, kaynağın ifadesiyle çağdaş yaklaşımlara daha yakın, modern düşünceli bir Osmanlı tarihi ortaya koymuştur.
Eserleri — 1. Târîh-i Şânîzâde. II. Mahmud'un 1808'deki cülûsundan 1821 Eylülüne kadar geçen olayları kaydeder. 2. Hamse-i Şânîzâde. Beş bölümlük tıp külliyatıdır: Mir'âtü'l-ebdân — 56 anatomi levhasıyla ilk modern anatomi ders kitabı; Usûlü't-tabîa — Türkiye'nin ilk fizyoloji kitabı; Mi'yârü'l-etıbbâ — pratik hekimlik rehberi; Kānûnü'l-cerrâhîn — cerrahi elkitabı (Kahire 1828 baskısı); Mîzânü'l-edviye — farmakoloji, yalnız yazma hâlinde.
Türbesi ve Külliyesi — Tire'de vefat etti; mezar taşı, 1916 yılındaki kabristan nakli sonrasında Tire Müzesi'ne ulaşmıştır.
Çok Görüşlü Görüşler
🔴 Bektaşîlik ithamı bir SUÇLAMADIR, bir kayıt değil. Şânîzâde, Yeniçeri tasfiyeleri sırasında Beşiktaş Cem'iyyet-i İlmiyyesi üyeliği sebebiyle takibata uğramış ve Bektaşîlik ile itham edilmiştir. Kaynak bunu bir ithamdan ibaret olarak verir; atlas da öyle kaydeder. Bir mensubiyet isnadı, siyasî bir tasfiye ortamında verildiğinde, mensubiyet kaydı sayılamaz (ilke 3 ve 5).
Vefatı sürgünün iki ay sonrasındadır. Haziran 1826'da Tire'ye sürüldü, 5 Ağustos 1826'da orada vefat etti. Kaynak bu iki tarih arasında bir sebep bağı kurmaz; atlas da kurmaz.
Kaynaklar
- İslâm Âlimleri Ansiklopedisi · “Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Ziya Yılmazer · c. 38, s. 334-336, “ŞÂNÎZÂDE MEHMED ATÂULLAH EFENDİ” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000062 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.
Dış kayıtlar: TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi