Edirne Evliyaları ve Türbeleri

Enîs Receb Dede

Dede

Edirne'de doğan Mevlevî şeyhi ve mutasavvıf şair (mahlası Enîs). Üstadı Neşâtî Ahmed Dede'nin 1085/1674'teki vefatı üzerine Edirne Muradiye Mevlevîhânesi şeyhliğine getirilmiş ve yaklaşık altmış yıl bu makamda kalarak Mevlevîler'in en etkili şeyhlerinden biri olmuştur; 1147/1734 dolaylarında vefat etmiştir. Muradiye Camii haziresinde Neşâtî ve Ali Eşref Dede ile birlikte medfundur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Enîs Receb Dede' ve 'Murâdiye Külliyesi-Edirne'; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü)

Koyun Baba (Edirne)

Edirne'de Kassâb Abdülaziz mahallesi Altûnîzâde sokakta türbesi bulunan, Nakşibendî büyüklerinden sayılan zat (asıl adı Mehmed Koyun Baba); 1618'de vefat etmiştir. Adını taşıyan tekkeden eser kalmamış, dikdörtgen planlı kiremit çatılı türbesi içinde üç mermer sanduka bulunmakta olup 2002'de onarılmıştır. NOT: Daha meşhur Koyun Baba'nın asıl türbesi Osmancık'tadır; Edirne'deki bu yapı ayrı/yerel bir zata aittir. (Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Envanteri; Sarıcazâde Râmiz mesnevisi/Şimşek 2008)

Saçlı İbrahim Efendi

Şeyh

Celvetî tarikatı şeyhi; Aziz Mahmud Hüdâyî'nin halifelerinden olup Balkanlar'da Celvetiyye'nin yayılmasında öncü rol oynamıştır. Bir süre Selimiye Camii'nde vazife görmüş, 1070/1659'da Edirne'de vefat etmiştir. Dizdârzâde Ahmed Efendi (Şadırvanlı) Tekkesi'nde defnedilmiş; tekke yıkılmış, mezarı yol çalışmaları sırasında nakledilerek bugün Kıyık Caddesi üzerinde korunmaktadır. (Kaynak: Sarıcazâde Râmiz 'Esâmî-yi Hânkâh-ı Edrene'/Şimşek 2008; Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü teis.yesevi.edu.tr)

Turahan (Gazi Turhan) Bey

Gazi

Osmanlı uç beyi; Tesalya'nın fethi ve iskânıyla anılan akıncı kumandanı. İlk kaynaklarda Türk Turahan diye de anılır. Ailenin vakıf kayıtlarının Uzunköprü, Keşan, Malkara kesiminde yoğunlaşması ilk defa bu kesime yerleştiklerini gösterir; bu kesimde oturanlar tahrir kayıtlarında "Turahanlı" şeklinde geçer. Evrenos Bey'in Yenice-i Vardar'a gidişiyle Tesalya bölgesinde bırakılan Turahan Bey az zamanda meşhur uç beyleri arasına girdi. Dukas'a göre daha bu yıllarda Yıldırım Bayezid onu Trakya ve Bulgaristan'ın Karadeniz kıyılarındaki şehirlerine akın için yollamış, İstanbul kuşatması ve ablukası sırasında bu yolları kapattırmıştı. Fetret döneminin çalkantılı yıllarında Rumeli'de diğer uç beyleriyle birlikte hareket ettiği ve komşularıyla iyi ilişkiler kurduğu anlaşılmaktadır. II. Murad'a bağlılık bildirdikten sonra (825/1422) tekrar Tesalya uç bölgesine döndü. 826 Cemâziyelâhirinde (Mayıs 1423) Mora'da atlı birlikleriyle Hexamilion (Germe Hisarı) duvarına yönelik hücumlarda bulundu; II. Manuel tarafından yeni baştan yaptırılan istihkâmları yıktı ve Mora'ya girdi. Mistra, Leondari, Gardiki, Dabia gibi şehirleri baskı altında tuttu. Venedik kaynaklarına göre 1425'te Venedik donanması amirali barış ön görüşmelerini onunla yaptı. 833'te (1430) Selânik'in fethi sırasında kuşatmaya katıldı; 1431'de Korint berzahındaki surları yıktı. 1435 yaz aylarında Teb (Tiva) şehrini kuşatarak zaptetti. Osmanlı kaynaklarında Tuna sınırına yönelik akınlar yaptığına dair bilgiler de vardır: II. Murad'ın emriyle Tuna ötesine geçip Eflak ilini tahrip eden akıncılar arasında o da bulunuyordu (841/1437). Akın faaliyetleri Tuna ve ötesine kaydığı için II. Murad ona üs olarak Güvercinlik Kalesi'ni verdi. 846'da (1442) buradan Macar topraklarına yaptığı akınlardan birinde Sava ırmağı üzerinde yenilgiye uğradı; bu münasebetle Macar kral nâibi János Hunyadi'nin bir mektubunda adı Güvercinlik Beyi Koca Turahan Bey diye geçer — "koca" kelimesi yaşının diğer beylere göre hayli ilerlediğine işaret eder. 1443-1444'te İzlâdi Derbendi savaşları sırasında görüşlerine başvurulduğunda kendisinin uç beyleri arasında en yaşlı ve tecrübeli kişi olduğunu söylemiştir. Geri çekilen Macar ordusunu takip işindeki başarısızlık, rakibi olduğu anlaşılan Çandarlı Halil Paşa'nın etkisiyle Edirne'de tutuklanıp Tokat'a sevkedilmesine yol açtı. Hemen ardından hapisten çıkarılıp yeniden Mora'ya yollandı (850/1446). II. Mehmed'in tahta ikinci defa cülûsu sırasında onun yanında yer aldı ve Karamanoğlu üzerine yaptığı sefere katıldı. İstanbul'un fethine taraftar olanlarla birlikte hareket etti. Fetih hazırlıkları esnasında 1452 Aralık ayında Mora'dan gelecek yardımları önlemek üzere Ahmed ve Ömer adlı iki oğluyla birlikte önemli faaliyetler gerçekleştirdi: Korint berzahının savunma duvarlarını ele geçirdi, Arkadia'ya kadar indi, Tripolis ovasından geçip İthome dağının Messenia bölgesine ulaştı, Koron körfezine geldi ve Navarin'i aldı. 1455 Ekiminde Edirne'ye gelerek padişahla buluşan Turahan Bey ertesi yıl, yaşı sekseni geçmiş olduğu hâlde vefat etti ( 860/1456 yılı ortaları). Uzunköprü Kırıkkavak köyünde yaptırdığı caminin yanındaki türbesine defnedildi. Vakfiyesinde "Hacı" unvanıyla anılması onun hacca gittiğine delil teşkil eder; bu yolculuğun muhtemelen II. Kosova Savaşı'nın ardından gerçekleştiği belirtilir. Tesir Halkası — Ele geçirdiği Tesalya onun idarî bölgesi durumundaydı. Buraya İslâmî bir karakter kazandırmış, Anadolu'dan pek çok Türk göçmeni bölgeye yerleştirilmiştir. Larissa (Yenişehr-i Fenâr) onun zamanında önemli bir merkez olmuş, burada cami ve başka hayır eserleri yaptırmıştır.

Fahreddîn-i Acemî

Hazretleri

İlk Osmanlı şeyhülislâmlarından; otuz yılı aşkın süre Edirne müftülüğü yapmış âlim. Hayatının ilk dönemine dair bilgiler kaynaklarda yer almaz. İlk tahsilini İran'da Seyyid Şerîf el-Cürcânî 'nin yanında tamamladı. Osmanlı ülkesine geldikten sonra Bursa'da Burhâneddin Haydar Herevî'den hadis okudu ve icâzet aldı. Sultaniye Medresesi'nde Mehmed Şah Fenârî'nin yanında muîdlik yaptı; ardından çeşitli medreselerde ders verdi. 834 (1430) yılında II. Murad tarafından günlük otuz akçe ile Edirne müftülüğüne tayin edildi. Bu görevi otuz yılı aşkın bir süre, Fâtih Sultan Mehmed devrinde de sürdürdü. Hurûfîler meselesindeki rolü kaynakta şöyle anlatılır: Vezîriâzam Mahmud Paşa'nın tertibiyle onların görüşlerini gizlice dinlemiş, ardından padişahın huzurunda alenen reddiyede bulunmuş ve verdiği fetva onların yakılarak idam edilmeleriyle sonuçlanmıştır. 865 (1460-61) yılında vefat ettiği kaydedilir; kaynak bu tarihi soru işaretiyle verir. Tesir Halkası — Hadis rivayet icâzetleri bulunuyordu ve çok sayıda âlim yetiştirdi; Edirne'deki uzun müftülüğü boyunca devrin ilmî hayatının merkezinde yer aldı. Türbesi ve Külliyesi — Edirne'de Üç Şerefeli Camii yakınında bulunan medresesi sonradan yıktırılmış ve yerine başka bir yapı yapılmıştır. Kendisi Dârülhadis Camii'ne defnedilmiştir.

Hasan Sezâî-yi Gülşenî

Hazretleri

Halvetî-Gülşenî şeyhi ve divan şairi; tarikatın Edirne merkezli Sezâiyye kolunun pîri. 1080 (1669) yılında Mora'nın kuzeydoğusundaki Gördüs (Korintos) kasabasında doğdu. Asıl adı Hasan'dır; Sezâî mahlasının, rivayete göre, Niyâzî-i Mısrî tarafından verildiği söylenir. Babasının adı Ali, dedesinin adı Kurtbeyzâde Hasan'dır. 1098'de (1687) Mora'nın Venedik işgaline uğraması üzerine deniz yoluyla İstanbul'a, oradan Edirne'ye geçti. Edirne'de, akrabası olan süvari muhasebecisi Ali Bey'in yardımıyla mukabele kaleminde çalıştı. Âşık Mûsâ Tekkesi'nde Şeyh Mehmed Sırrî Efendi'ye intisap ederek Halvetî-Gülşenî yoluna girdi. Sırrî Efendi'nin vefatından sonra seyr ü sülûkünü Lâ'lî Mehmed Fenâî Efendi'nin yanında tamamladı ve hilâfet aldı. Ayrıca Mısır'da Gülşenî Tekkesi şeyhi İbrâhim Çelebi'den bir icâzetnâme aldı. 17 Ramazan 1151'de (29 Aralık 1738) Edirne'de vefat etti ve kendi tekkesine defnedildi. Tesir Halkası — Halvetî-Gülşenî tarikatının ona nisbet edilen Sezâiyye kolu, başta Edirne ve çevresi olmak üzere yayılmış ve asıl kuvvetini bu bölgede bulmuştur. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Sezâî, tasavvufî muhtevayı divan şiirinin kalıpları içinde işleyen şairlerdendir; hacimli divanı bu verimliliğin delilidir. Tasavvufî çizgisi Halvetiyye'nin Gülşenî kolundan gelir ve Niyâzî-i Mısrî ile kurulan bağ hem mahlas rivayetinde hem de onun bir gazeline yazdığı şerhte görünür. Eserleri — 1. Dîvan. 396 gazel, beş kaside, on iki murabba ve başka nazım şekillerinden oluşan hacimli bir mecmuadır. Bulak'ta (1250, 1256) ve İstanbul'da (1276) basılmış; Latin harfleriyle neşrini Şahver Çelikoğlu hazırlamıştır (1985). 2. Mektûbât-ı Sezâî. Oğluna, damatlarına, müridlerine ve devlet görevlilerine yazdığı mektuplardır; İstanbul'da basılmış (1289), günümüz Türkçesiyle neşrini Cezair Yarar hazırlamıştır (2001). 3. Şerh-i Gazel-i Niyâzî-i Mısrî. Niyâzî-i Mısrî'nin meşhur bir gazeline yazdığı şerhtir (İstanbul 1276). Türbesi ve Külliyesi — Kabrinin üzerine sonradan kâgir ve kubbeli bir türbe yapılmıştır.