Şam Evliyaları ve Türbeleri

Ebü'd-Derdâ (Uveymir b. Zeyd el-Ensârî)

Radıyallâhü anh, Dımaşk mukriî

İlmi ve zühdüyle tanınan, Hz. Peygamber'in takvâsını övdüğü ensardan bir sahâbî (ö. 32/652). Başlangıçta tâcirken İslâm'a girdikten sonra kendini ibadet ve ilme adadı (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ebü'd-Derdâ"). Hz. Ömer döneminde Şam'ın ilk kadılığına ve Kur'an muallimliğine tayin edildi; "Dımaşk mukriî" olarak anıldı ve Kur'an halkaları binlerce kişiye ulaştı. Şam'da vefat etti ve Bâbüssagīr Kabristanı'na defnedildi (TDV; sonpeygamber.info). Not: Eyüp ve Üsküdar'daki türbeleri sembolik makam olup gerçek kabri Şam'dadır (şeffaflık notu).

Bilâl b. Sa'd

Şam'da doğup yetişen, zühd ve takvâsıyla tanınan tâbiîn neslinden bir âlim ve vâiz (ö. 110/728 [ihtilaflı]). Ağırbaşlı mizacı ve tesirli vaazları sebebiyle "Şam halkının Hasan-ı Basrî'si" olarak nitelendirilmiştir (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bilâl b. Sa'd", H. K. Yılmaz). Güçlü sesiyle imamlık ve vâizlik yaptı; hutbelerinde Kur'an ve Sünnet'e bağlılık, âhiret kaygısı ve zühdü vurguladı. Kaynaklarda defin yeri kesin olarak belirtilmediğinden kabir konumu için pin verilmemiştir (şeffaflık notu).

Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî

Mevlânâ, Ziyâüddîn (k.s.)

Nakşibendiyye tarikatının Hâlidiyye kolunun kurucusu; Nakşibendîler arasında Mevlânâ unvanıyla tanınan mutasavvıf. Tam adı Ebü'l-Behâ Ziyâüddîn Hâlid b. Ahmed b. Hüseyn eş-Şehrezûrî el-Kürdî 'dir. 1193'te (1779) Irak'ın Süleymaniye şehrine bağlı Karadağ kasabasında doğdu. Şeşangost (altıparmak) lakabıyla tanınan babası Pîr Mîkâil muhtemelen Kādiriyye'ye bağlı bir sûfî idi; annesi de bölgenin ünlü bir sûfî ailesine mensuptu. Soyunun baba tarafından Hz. Osman'a ulaştığı rivayet edilir. Karadağ'da Berzenc ailesinden Şeyh Abdürrahim ve kardeşi Şeyh Abdülkerim başta olmak üzere çeşitli hocalardan okuyarak öğrenimini tamamladı; ardından mantık ve kelâma yoğunlaşıp bölgedeki diğer ilim merkezlerini dolaştı ve Bağdat'a gitti. Vali Baban İbrâhim Paşa'nın müderrislik teklifini kabul etmedi. Şeyh Abdülkerim Berzencî 1213'te (1798-99) vebadan ölünce onun Süleymaniye'deki medresesinin sorumluluğunu üstlendi ve burada yaklaşık yedi yıl müderrislik yaptı; bu yıllarda siyasî otoriteden uzak durmasını sağlayan zühdü ve derin ilmiyle tanındı. 1805'te hac niyetiyle çıktığı yolculuk, tasavvufa yönelmesine yol açan olaylara sahne oldu. Kaynağın anlattığına göre Medine'de, şeriata zâhiren aykırı gördüğü şeyleri alelacele kınamaması için kendisini uyaran Yemenli bir zatla karşılaştı. Mekke'de, sırtı Kâbe'ye, yüzü kendisine dönük oturan birini görünce bu uyarıyı unutup onu içinden kınadı; o zatın “Allah indinde mümin bir kulun değerinin Kâbe'nin değerinden daha yüksek olduğunu bilmiyor musun?” demesi üzerine hayret ve pişmanlık içinde af diledi ve müridi olmak istedi. Zat, mürşidinin kendisini Hindistan'da beklediğini söyleyerek bu isteği geri çevirdi. Hâlid hacdan sonra medresedeki vazifesine döndü. 1809'da Süleymaniye'yi ziyaret eden Hindistanlı derviş Mirza Rahîmullah Azîmâbâdî, ona Hindistan'a giderek Delhili Nakşibendî şeyhi Abdullah Dihlevî 'den el almasını tavsiye etti. Hemen yola çıkan Hâlid, İran ve Afganistan üzerinden yaklaşık altı ayda Delhi'ye ulaştı; yol boyunca Şiî ulemâ ile, özellikle Tahranlı müctehid Şeyh İsmâîl-i Kâşî ile giriştiği mezhep tartışmaları yolculuğunu meşakkatli kıldı. Delhi'de Abdullah Dihlevî'ye intisap etti, Nakşibendiyye'nin seyrüsülûk mertebelerini katetti ve şeyhi tarafından halife olarak Süleymaniye'ye gönderildi. Kendisine Nakşibendiyye'nin yanı sıra Kādirî, Sühreverdî, Kübrevî ve Çiştî tarikatlarından da irşad izni verildi. Muskat, Yezd, Şîraz, İsfahan, Hemedan ve Senendec'de yine tartışmalar sebebiyle aksayan dönüş yolculuğu yaklaşık elli gün sürdü. Süleymaniye'de Nakşibendiyye'yi yaymaya başlaması bölgedeki Kādirî şeyhlerini rahatsız etti; bunlar valiyi ona karşı kullanmaya çalışınca Hâlid 1813'te tekrar Bağdat'a gitti, orada satın aldığı bir medreseyi Nakşibendî zâviyesine çevirerek irşada başladı ve çok sayıda mürid topladı. Bir ara Süleymaniye'ye gittiğinde Vali Mahmud Paşa onun için bir zâviye yaptırdı; ancak bir süre sonra Bağdat'a dönüp irşadını orada sürdürdü. Osmanlı topraklarında sayıları giderek artan mensuplarını irşad etmeleri için birçok halife tayin etti. Şam'a gönderdiği Şeyh Ahmed Kâtib Erbîlî, Şam müftüsü Hüseyin Efendi Murâdî'yi ona intisap ettirdi; Murâdî 1823'te onu Bağdat'tan Şam'a gelmeye ikna etti. Burada saygıyla karşılanan Hâlid, Ümeyye Camii'ndeki Benî Gazzî Halvethânesi'ne yerleşti, Şeyh İsmâil Gazzî'nin kız kardeşi Ayşe Hanım'la evlendi ve daha sonra satın aldığı bir eve taşındı. Ömrünün geri kalanını Şam'da geçirdi; şehirden yalnız ikinci defa hac yapmak ve halifesi Şeyh Abdullah Ferdî sayesinde büyük bir coşkuyla karşılandığı Kudüs'e gitmek için ayrıldı. 1826'da Şam civarında yayılan veba salgınından öleceğini anlayınca İsmâil Enârânî, Muhammed en-Nâsıh ve Abdülfettâh el-Akrî'nin yerine geçmelerini, Karadağ'daki emlâkinin de yeğeni Mahmûd es-Sâhib'e verilmesini vasiyet etti. Gömüleceği yer belirlenip defin hazırlıkları tamamlandıktan sonra 14 Zilkade 1242'de (9 Haziran 1827) vefat etti. Bahâeddin ve Abdurrahman adlı çocukları da aynı yıl vebadan öldüler. Tesir Halkası — Hâlidiyye, Mevlânâ Hâlid'in yüzlerce halifesi aracılığıyla Balkanlar ve Kırım'dan Güneydoğu Asya'ya kadar geniş bir alana yayıldı; asıl etki alanı ise Osmanlı Devleti'ne bağlı Kuzey Irak, Güneydoğu Anadolu ve Kuzeybatı İran oldu. Aralarında Hanefî fakihi İbn Âbidîn , Rûhu'l-meânî tefsirinin müellifi Şehâbeddin Mahmûd el-Âlûsî ve II. Mahmud'un şeyhülislâmı Mekkîzâde Mustafa Âsım Efendi 'nin bulunduğu pek çok Osmanlı âlimi Hâlidiyye'ye mensuptu. Bu kol Anadolu'da ve İstanbul'da daha eski Nakşibendî kollarını gölgede bıraktı; Nakşîler Suriye, Filistin ve Irak'taki tasavvuf ehli arasında ilk defa onun sayesinde önemli bir yer edindi. Kaynak, tarih boyunca Kādiriyye'nin hâkim olduğu Kuzey Irak'ta Hâlidiyye'nin doğuşuyla ağırlığın Nakşibendiyye'ye kaydığını, Berzencî ve Sâdât-ı Nehrî gibi şeyh ailelerinin çoğunun Nakşibendiyye'ye geçtiğini ve liderliğin babadan oğula geçmesinin bu ailelerin günümüze kadar süren yaygınlığını açıkladığını belirtir. Hâlidîler Osmanlı Devleti'ne, müslümanların birlik ve kuvvetinin odağı olarak kesin bağlılık göstermiş; Dağıstan'dan Sumatra'ya kadar tarikatın yayıldığı hemen her yerde Osmanlılar lehindeki faaliyetleriyle öne çıkmışlardır. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Hâlidiyye, tarikatın geleneksel inanç ve uygulamaları yanında şeriata bağlılığa ve cehrî zikirden kaçınmaya özel önem vermesiyle tanınır. Mevlânâ Hâlid'in görüşlerinde Nakşibendîler arasında bile tartışılan yeni unsurlar da vardır; bunların başında râbıta yorumu gelir: tasavvufî meselelere dair tek risâlesinde râbıtayı “şeyhin sûretinin müridin zihninde tasavvur edilmesi” diye tanımlamış ve râbıtanın, vefatından sonra bile, yalnız kendisine yapılabileceğini söylemiştir. Şiirleri ağırlıkla Farsça, ayrıca Arapça ve Kürtçedir; Farsça gazellerinde Bîdil ve Mîr Derd gibi Hint-İran üstatlarının etkisi görülür. Kaynak, bir kısmının hayal gücünü yansıtan inceliklerle dolu olduğunu, sanat değerinin ise genel olarak vasat kaldığını belirtir; Dîvân ihtiva ettiği biyografik bilgiler bakımından ayrıca önemlidir. Eserleri — Kaynak şu eserleri sayar: Dîvân ; Türkçeye de çevrilen Risâle fî isbâti'r-râbıta ; mürid ve halifelerine yazdığı, bir kısmı Farsça, çoğu Arapça mektuplardan oluşan ve yeğeni Muhammed Es'ad Sâhibzâde'nin derlediği Bugyetü'l-vâcid fî mektûbâti'l-Mevlânâ Hâlid ; Risâle fî âdâbi'z-zikr ; Risâle fî âdâbi'l-mürîd maa şeyhih ; Risâle fi't-tarîk ; Bedir gazilerinin isimlerini ihtiva eden manzume Cilâü'l-ekdâr ; Cibrîl hadisinin Farsça şerhi Ferâidü'l-fevâid ; Vasiyyetü'ş-Şeyh Hâlid ; Eş'arîler'le Mâtürîdîler'in kesb ve irâde-i cüz'iyye konusundaki görüşlerini inceleyen Risâletü'l-ıkdi'l-cevherî . Bunların dışında akaid, fıkıh ve kelâma dair birkaç sayfalık risâle, hâşiye ve şerhleri vardır. Arapça, Farsça ve Kürtçe bütün eserleri Molla Abdülkerîm Müderris tarafından Yâdê Merdân adıyla bir arada yayımlanmıştır. Türbesi ve Külliyesi — Şam yakınlarındaki Cebelikāsiyûn 'un tepelerinden birine defnedildi. Kabrinin üzerine daha sonra bir bina inşa edildi; bir zâviye ve kütüphaneden oluşan bu yer günümüzde ziyaretgâhtır.

Abdülganî en-Nablusî

Şeyh / Allâme

XVIII. yüzyılda Suriye'de mânevî hayatın en karakteristik şahsiyetlerinden biri sayılan sûfî, fakih, edip ve şair. Tam adı Abdülganî b. İsmâîl b. Abdilganî b. İsmâîl en-Nâblusî 'dir; Kādirî ve Nakşibendî yollarına bağlanmış, tasavvufî konularda büyük bir otorite sayılmıştır. 4 Zilhicce 1050'de (17 Mart 1641) Dımaşk'ta doğdu. Köklü bir ulemâ ailesine mensuptur; dedelerinden İbrâhim b. İsmâil'in Kudüs'ten Nablus'a göç edip bir süre orada kaldıktan sonra Dımaşk'a gelmesi yüzünden aile Nablusî nisbesiyle anılmıştır. Babası tanınmış bir âlimdi; on iki yaşında kaybettiği babasından, ayrıca Necmeddin el-Gazzî, nakîbüleşraf İbn Hamza, Ali ed-Dâğıstânî, Kemâleddin Muhammed b. Yahyâ el-Faradî, Muhammed b. Ahmed el-Üstüvânî ve Nûreddin Ali eş-Şebrâmellisî gibi âlimlerden ders aldı. Yirmi yaşlarında Emeviyye Camii'nde ders vermeye başladı; İbnü'l-Arabî, İbn Seb'în ve Afîfüddin et-Tilimsânî'nin eserlerini bu dönemde okudu. Resmî bir görev alabilmek için 1075 (1664-65) yılında İstanbul'a gitti. Üç ay sonra Dımaşk'ın güney kesimindeki Meydan'a kadı tayin edildiyse de bu görevde fazla kalmayıp Emeviyye Camii'ndeki derslerine döndü. 1091 (1680) yılında evinde halvete çekildi; yedi yıl süren bu devrede Kur'an üzerinde derinleşti, hüsn-i hatla ilgilendi, sınırlı bir dost grubuna ders verdi ve el-Ḥadîḳatü'n-nediyye , Ta'tîrü'l-enâm ve Cevâhirü'n-nuṣûṣ gibi hacimli eserlerini yazdı. Velîlerin kabirlerini ziyaret etmek ve haccetmek için seyahatlere çıktı: 1100'de (1688-89) Lübnan'a (Ba'lebek, Bikā'), ertesi yıl Kudüs ve Halîlürrahman'a, 1105'te (1693) Filistin, Mısır ve Hicaz'a, 1112'de (1700) Trablus'a gitti. İstanbul yolculuğu sırasında Hama'da Kādirî şeyhi Abdürrezzâk b. Şerefeddin el-Geylânî'ye intisap etti; 1087'de (1676) Buhara'dan Dımaşk'a gelen Şeyh Ebû Saîd el-Belhî'den Nakşibendiyye hırkası giydi. 1115'te (1703) Dımaşk'taki Selimiye Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Medresede tefsir, evinde İbnü'l-Arabî'nin el-Fütûḥâtü'l-Mekkiyye , Fuṣûṣü'l-ḥikem ve et-Tecelliyâtü'l-ilâhiyye 'sini, Emeviyye Camii'nde Buhârî'nin eṣ-Ṣaḥîḥ 'ini okuttu. Dımaşk Hanefî müftüsü Muhammed b. İbrâhim el-İmâdî'nin vefatı üzerine 1135 (1723) yılında Vali Osman Paşa tarafından müftülüğe getirildiyse de bu görevde ancak birkaç ay kalabildi; İstanbul'la yapılan görüşmeler sonunda yerine öğrencisi Halîl b. Es'ad el-Bekrî tayin edildi. 24 Şâban 1143'te (4 Mart 1731) Dımaşk'ta vefat etti ve evinde defnedildi . Tesir Halkası — Öğrencileri arasında Muhammed b. İbrâhim ed-Dekdekcî, İbnü't-Tâcî diye bilinen Muhammed b. Abdurrahman el-Ba'lî, İbn Kennân, Ahmed el-Menînî, Muhammed b. Murad el-Murâdî, Hâmid el-İmâdî, Muhammed Emîn el-Muhibbî ve özellikle Halvetiyye'nin Bekriyye kolunun kurucusu Kutbüddin Mustafa el-Bekrî anılır. Bir tarikat kurucusu olarak ortaya çıkmamakla birlikte kendisine, mensup olduğu Kādiriyye'nin bir kolu şeklinde Nablusiyye ve İbnü'l-Arabî'nin fikirlerine dayanmasından dolayı Ekberiyye tarikatları nisbet edilmiştir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Tasavvufî eserlerinin önemli bir kısmı vahdet-i vücûd anlayışını temsil eden kitapların şerhidir; İbnü'l-Arabî, Abdülkerîm el-Cîlî, İbnü'l-Fârız, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Molla Câmî, İmâm-ı Rabbânî ve Aziz Mahmud Hüdâyî gibi mutasavvıfların kitaplarına şerh ve hâşiyeler yazmış, çok defa Endülüs-Mağrib temayülü ile Fars-Anadolu temayülünü birleştirmeye çalışmıştır. İbnü'l-Arabî'nin görüşlerini vasat bir okuyucunun anlayabileceği biçimde ifade edebilmiştir. Kelâmda Ehl-i sünnet'in yaklaşımını esas alır, bazı hususlarda Eş'arî ile Mâtürîdî'nin görüşlerini telife çalışır ve hakikati kavramak için aklın yetmediğini, keşif ve ilhamın da gerekli olduğunu söyler. Fıkıhta ictihad ehliyetine sahip bir otorite sayılır; mezhep ihtilâflarını dinde genişlik ve kolaylığın ifadesi görmüş, dört mezhep arasında bir meselede birini, başka bir meselede diğerini taklidi câiz, tek bir meselede farklı mezhep görüşlerini birleştirmeyi (telfîk) ise câiz görmemiştir. Mevlevîler'i savunduğu el-'Uḳūdü'l-lü'lü'iyye ile semâın ve mûsiki aletinin cevazını savunmuş, tütün içmenin mubah olduğuna dair de eser yazmıştır. Klasik kaside yanında müveşşah denilen halk tarzında şiirler söylemiş, bazı eserlerini manzum yazmıştır. Eserleri — Bir kısmı küçük risâlelerden oluşan 300'e yakın eser kaleme almıştır; Bekrî Alâeddin bunların 280'inin muhtevası, nüshaları ve baskıları hakkında bilgi verir. Başlıcaları: Birgivî'nin et-Ṭarîḳatü'l-Muḥammediyye 'sine şerhi el-Ḥadîḳatü'n-nediyye ; Fuṣûṣ şerhi Cevâhirü'n-nuṣûṣ ; Osmanlı döneminde vahdet-i vücûdu sistemli biçimde işleyen belki de tek Arapça kitap olduğu belirtilen el-Vücûdü'l-ḥaḳ ; seyahatnâmeleri el-Ḥaḳīḳa ve'l-mecâz (Şam, Mısır ve Hicaz), el-Ḥaḍretü'l-ünsiyye (Kudüs) ve Ḥulletü'ẕ-ẕehebi'l-ibrîz (Ba'lebek ve Bikā'); İbnü'l-Fârız divanının şerhi; Dîvânü'l-ḥaḳāʾiḳ ; halk arasında en meşhur eseri olan rüya tabirine dair Ta'tîrü'l-enâm ; Kütüb-i Sitte ve Muvaṭṭa' fihristi Ẕeḫâʾirü'l-mevârîs̱ .

Bilâl-i Habeşî

Hz. (r.a.), Müezzin-i Resûlullah

Hz. Peygamber'in ilk müezzini olan sahâbî. Tam adı Ebû Abdillâh Bilâl b. Rebâh el-Habeşî 'dir; Ebû Abdilkerîm veya Ebû Amr künyeleriyle de anılır. Annesine nisbetle İbn Hamâme diye de bilinir. Hicretten kırk yıl kadar önce (581 civarı) Habeş asıllı bir köle olarak dünyaya geldi. Babası Rebâh ve müslüman olduğu için çeşitli işkencelere mâruz kalan annesi Hamâme de köle idi. İslâmiyet'i Hz. Ebû Bekir vasıtasıyla kabul etti ve Mekke'de müslüman olduğunu açıkça söyleyen ilk yedi kişiden biri oldu. Bu yüzden efendisi onu öğle vakitlerinde kızgın güneş altında sırt üstü yatırır, göğsüne büyük bir kaya parçası koydurur, İslâmiyet'ten vazgeçip Lât ve Uzzâ'ya tapmaya zorlardı. O ise her defasında "Rabbim Allah'tır; O birdir" diyerek bu işkenceye imanıyla göğüs gererdi; Hz. Peygamber onun bu hâline son derece üzülürdü. Hz. Ebû Bekir onu efendisinin elinden kurtarıp âzat etti. Hz. Ömer bu olaya işaretle, "Ebû Bekir efendimizdir; efendimizi (Bilâl'i) âzat etmiştir" derdi. Hz. Peygamber onu Mekke'de Ubeyde b. Hâris ile, hicretten sonra Medine'de Ebû Ruveyha Abdullah b. Abdurrahman el-Has'amî ile kardeş yaptı. Medine'nin havasına alışamayan bazı sahâbîler gibi o da hastalanmış, Mekke'ye duyduğu derin hasretle şiirler söylemişti. Hicretin 1 (622) veya 2. yılında (623) Hz. Peygamber'in öğrettiği ezanı onun emriyle ilk defa okumakla meşhur oldu ve hayatı boyunca hazarda ve seferde Resûlullah'ın müezzinliğini yaptı. Sabah ezanını çok erken okuyan Bilâl'in bu ezana "es-Salâtü hayrün mine'n-nevm" (Namaz uykudan hayırlıdır) ibaresini eklemesi Hz. Peygamber'i memnun etti ve bunu her sabah ezanında tekrarlamasına izin verdi. Başta Bedir olmak üzere bütün gazvelere katıldı. Mekke'nin fethedildiği gün Hz. Peygamber ile Kâbe'nin içine girdi ve onun emriyle Kâbe'nin damına çıkarak fetih ezanını okudu; Hz. Peygamber'in Kâbe'nin içinde soldaki iki direk arasında iki rekât namaz kıldığını rivayet eden de odur. Hayatı boyunca Hz. Peygamber'in yanından ayrılmadı, Vedâ haccında da bulundu. Onun abdest suyunu temin etmek, sütre olarak kullandığı harbeyi taşımak, savaşta geceleri korunmasını ve gündüzleri gölgelenmesini sağlamak, yemek hazırlamak, beytülmâl işlerine bakmak, emriyle bazı ödemeleri yapmak, elçileri ağırlamak, seriyye kumandanlarına sancak vermek, emirlerini halka duyurmak gibi işlerde görev aldı. Yaygın rivayetlere göre Hz. Peygamber'in vefatından sonra ezan okumadı. Resûlullah'ın "Ey Bilâl! Allah yolunda cihaddan daha faziletli bir amel yoktur" sözünü hatırlatarak cihad için Suriye'ye gitmek üzere Hz. Ebû Bekir'den izin istedi; halifenin ısrarıyla Medine'de kaldı, Hz. Ömer halife olunca Medine'den ayrılıp Suriye'de birçok şehir ve bölgenin fethine katıldı. Hz. Ömer Şam divanını tedvin ederken onun isteği üzerine onu ve diğer Habeşliler'i Ebû Ruveyha'nın kabilesi Has'amlılar'la aynı divan defterine yazdırdı. Bazı müslümanların müracaatı ve halifenin isteği üzerine Suriye'de bir defa ezan okudu ve dinleyenleri ağlattı. Uzun boylu, zayıf ve kuru yüzlü, kamburca, gür ve kır saçlı, siyah tenli idi. Bir defasında Hz. Peygamber ona "Bu gece cennette, önümde senin pabuçlarının tıkırtısını duydum" diyerek cennetlik olduğunu müjdelemiş ve bu dereceye hangi ameliyle eriştiğini sormuştu; o da her abdestten sonra Allah'ın nasip ettiği kadar nâfile namaz kılma âdetinden söz etmişti. 20 (641) yılında, altmış küsur yaşında Dımaşk'ta (veya Halep yahut Dâreyyâ'da) vefat etti ve Bâbüssagīr 'deki kabristana defnedildi. Nesli devam etmedi; kaynaklarda hanımı ve çocukları hakkında bilgi yoktur, yalnız Hâlid adlı bir erkek ve Gufre (Gufeyre) adlı bir kız kardeşi olduğu zikredilir. Tesir Halkası — Ondan hadis rivayet edenler arasında Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Üsâme b. Zeyd, Abdullah b. Ömer ve Berâ b. Âzib gibi meşhur sahâbîlerle Ebû İdrîs el-Havlânî, Saîd b. Müseyyeb ve İbn Ebû Leylâ gibi tâbiîler bulunur. Rivayet ettiği kırk dört hadisten ikisi Buhârî'de, biri Müslim'de, biri de her ikisinde yer alır. Ebû Ali ez-Za'ferânî, onun merfû olarak rivayet ettiği bazı hadisleri Müsnedü Bilâl b. Ebî Rebâḥ adlı risâlesinde derlemiştir. Kamboçya'da ve Endonezya'nın bazı bölgelerinde müezzinlere "Bilâl" veya "Bilâl-i gayr-i Habeşî" denir; Amerika'daki bazı siyahî müslümanlar da kendilerine "Bilâlîler" anlamında The Bilalians derler ve bu adla bir gazete çıkarırlar.

Nûreddin Mahmûd Zengî

el-Melikü'l-Âdil, eş-Şehîd

Dımaşk ve Halep atabegi (1146-1174); Haçlılara karşı mücadelesi, adaleti ve dindarlığıyla tanınan Zengî hükümdarı. Adaleti ve dindarlığı sebebiyle el-Melikü'l-âdil , Haçlılarla yapılan savaşlarda şehid olmayı çok arzu ettiği için Şehîd lakabıyla anılır. Kurdurduğu medrese, dârülhadis, bîmâristan ve vakıflarla İslâm kurumları tarihinde apayrı bir yeri vardır. 17 Şevval 511'de (11 Şubat 1118) Halep'te doğdu. Yazısının güzel olması, çok okuması, hadis ezberleyip rivayet etmesi ve fıkıh bilgisine dair rivayetler iyi bir eğitim aldığını gösterir. Gençliğinde babası İmâdüddin Zengî 'nin yanında zaman zaman savaşlara katıldı. Babası Ca'ber Kalesi'ni kuşattığı sırada öldürülünce (5 Rebîülâhir 541 / 14 Eylül 1146) Halep'e gelip şehre hâkim oldu. Urfa'yı II. Josselin'in elinden yeniden aldı; bunun Avrupa'da uyandırdığı büyük yankı II. Haçlı Seferi'ne yol açtı. 549 (1154) yılında Dımaşk'ı ele geçirdi. 552 (1157) depreminin ardından Hama, Şeyzer, Humus ve diğer şehirlerdeki kaleleri kısa sürede yeniden yaptırdı. Esedüddin Şîrkûh kumandasında Mısır'a gönderdiği birlikler sonunda Kahire'de idareyi ele geçirdi (564/1169); Şîrkûh'un ölümünden sonra yerine yeğeni Selâhaddîn-i Eyyûbî getirildi. 567 (1171) yılında Selâhaddin'den Mısır'da hutbenin Abbâsî halifesi adına okutulmasını istedi; kesin emri üzerine hutbe 7 Muharrem 567 / 10 Eylül 1171'de Abbâsî halifesi adına okunmaya başlandı ve birkaç gün sonra Fâtımî Devleti yıkıldı. Abbâsî Halifesi Müstazî-Biemrillâh ona saltanat alâmetleriyle bir temliknâme gönderdi. 568 (1173) yılında Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıcarslan ile karşı karşıya geldiğinde, iki müslüman devletin savaşmasının yalnız Haçlıların işine yarayacağını söyleyen âlimlerin ve din adamlarının araya girmesiyle anlaşma sağlandı. Hanefî fıkhını iyi bildiği, ancak kendisinde mezhep taassubu bulunmadığı, hadisle meşgul olduğu, geceleri zikir yaptığı ve zikre kalkmak isteyenleri uyandırmak için Dımaşk Kalesi'nde belli saatlerde davul çaldırdığı kaydedilir. Haftanın belli günlerinde baş kadısı ve diğer kadılarla birlikte Dımaşk'ta yaptırdığı dârüladl de oturup davalara bakar, ülkesinin hiçbir yerinde İslâm'a aykırı davranışlara izin vermezdi. Tarihçiler onun gayri şer'î vergileri (mükûs) kaldırdığını söyler. İbnü'l-Esîr, Hulefâ-yi Râşidîn ile Ömer b. Abdülazîz'den sonra ondan daha iyisini, daha adaletli ve merhametlisini görmediğini belirtir. Depremlerde yıkılan Dımaşk, Humus, Hama, Halep, Şeyzer ve Ba'lebek kalelerini yeniden yaptırdı veya tamir ettirdi; yangın ve depremlerde yıkılan Halep Ulucamii'ni yeniden inşa ettirdi, Urfa Ulucamii'ni hükümdarlığının ilk yıllarında yaptırdı. En büyük ve en güzel eseri 568 (1172-73) yılında tamamlanan Musul Ulucamii 'dir (Câmiu'n-Nûrî). Nizâmülmülk'ten sonra çok sayıda medreseyi hizmete açan devlet adamıdır; Dımaşk'taki en-Nûriyyetü'l-kübrâ ve en-Nûriyyetü'l-Hanefiyyetü's-suğrâ yaptırdığı medreselerin en güzel örnekleridir. Dımaşk'taki Nûriyye Dârülhadisi 1893'teki yangında birkaç duvarı dışında tamamen yıkılmıştır; bugün müze olarak kullanılan Dımaşk bîmâristanı da onun eseridir. Yetimler için okullar, çok sayıda han, ribât, hankah ve sebil yaptırdı. Vakıflara tahsis ettiği arazi ve dükkân gelirlerinin yıllık 30.000 dinarı bulduğu, vakıflara yardım ve sadaka olarak 200.000 dinar dağıttığı; müderrislere, fukahaya, hac yolcularına, fakir ve kimsesizlere, Ali evlâdına, zâviye ve ribâtlara yardım ettiği kaydedilir. Mısır'a gitmek üzere hazırlık yaptığı sırada Dımaşk Kalesi'nde vefat etti (11 Şevval 569 / 15 Mayıs 1174). Önce iç kaledeki bir odaya gömüldü, daha sonra Havvâsin denilen çarşının girişinde Hanefîler için yaptırdığı en-Nûriyyetü'l-kübrâ medresesinin girişindeki türbesine nakledildi. Yerine on bir yaşındaki oğlu el-Melikü's-Sâlih İsmâil geçti. Tesir Halkası — Siyasî hedeflerinden Mısır'daki Fâtımî Devleti'ne son verip İslâm dünyasını Abbâsî halifesinin şahsında birleştirmeyi gerçekleştirdi; Haçlı devletlerini bütünüyle ortadan kaldıramamışsa da Kudüs'ün kurtarılmasına zemin hazırladı . Öldüğü sıralarda Selâhaddin Mısır, Libya, Yemen ve Sudan'ın bir kısmını onun adına idare ediyordu. Kudüs'ün fethedileceğine inandığından Mescid-i Aksâ'ya konulmak üzere Halep'te sanat değeri çok yüksek bir ağaç minber yaptırdı; Selâhaddîn-i Eyyûbî Kudüs'ü fethettiğinde bu minberi Mescid-i Aksâ'ya koydurdu. Minber 1969'da çıkarılan bir yangında yanmıştır. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi, Dımaşk'ta (Şam) yaptırdığı ve medrese, mescid ve bâninin türbesinden meydana gelen külliyenin içindedir. Nûriyye Medresesi (en-Nûriyyetü'l-kübrâ) adıyla da tanınan yapının taçkapısı üzerindeki altı satırlık kitâbe Şâban 567'de (Nisan 1172) tamamlandığını bildirir; bu kitâbe bâninin Hanefî oluşuna işaret ederken ikinci kapının üstündeki kitâbe burada Şâfiî mezhebiyle ilgili derslerin de okutulduğunu kaydeder. Bina, ortasında büyük bir havuz bulunan merkezî bir avluya göre üç eyvanlı bir plana sahiptir; avlunun kıble yönünde mescid yer alır. Türbe giriş holünün kıble yönündedir; üzeri mukarnaslı bir kubbe ile örtülüdür ve yüksek tutulan beden duvarları medresenin kütlesini aşar. İçinde kıble tarafında iki devşirme sütunçeli göz alıcı bir mihrap, ortasında üzerinde kitâbe bulunan bir taş lahit vardır; dört duvarında geniş bir kuşak hâlinde Âyetü'l-kürsî yazılıdır.

Hz. Yahya (Vaftizci Yahya)

Hz. (Yahya aleyhisselâm)

Kur'an'da adı geçen, İsrâiloğulları'na gönderilen bir peygamber. Hıristiyanlık'ta Vaftizci Yahyâ (John the Baptist) adıyla bilinir. İslâmî kaynaklardaki adıyla Yahyâ, Hz. Zekeriyyâ 'nın oğludur; annesi Hz. Meryem'in teyzesidir. Adının Batı dillerindeki karşılığı olan Jean'ın (John) aslı "Yehova lutfetti" anlamındaki İbrânîce Yôhânân'dır. İslâm kaynaklarına göre ise yahyâ kelimesi "yaşamak" anlamındaki hayât kökünden türemiştir. Bu isim, onun faziletli yaşayışı, annesinin kısırlığını giderip doğurganlığını canlandırması, kalbinin iman ve ihlâsla canlılık kazanması, Allah'ın onu itaatle diri tutması, şehidlerin hep diri kalması ve onun da şehid olması sebebiyle "o yaşayacak" anlamında Allah tarafından verilmiştir. Bir başka yoruma göre Allah, Zekeriyyâ ile eşinin yaşlılıklarında doğan bu çocuğun yaşayacağı konusunda kalplerini mutmain etmek için bu adı koymuştur. Kur'ân-ı Kerîm onun tarihsel kimliğinden çok dünyaya gelişi ve şahsiyeti üzerinde durur. Âl-i İmrân ve Meryem sûrelerinde bildirildiğine göre Zekeriyyâ, Allah'tan kendisinden sonra mâbede hizmet edecek bir yardımcı istemiş; kendisi çok yaşlı, hanımı da kısır olduğu halde melekler ona adı Yahyâ olacak bir oğul müjdelemiştir. Bu isim daha önce hiç kimseye verilmemişti. Yahyâ doğup büyüyünce kendisine "İlâhî tebliğe sımsıkı sarıl" diye öğüt verilerek peygamber olarak görevlendirildi. Kur'an ona daha küçük bir çocukken hikmet, kalp yumuşaklığı ve safiyet verildiğini; onun Allah'tan sakınan, annesine ve babasına iyi davranan bir kişi olduğunu bildirir (Âl-i İmrân 3/38-41; Meryem 19/2-15). Hadislerde Resûlullah'ın mi'rac esnasında Yahyâ ile ikinci kat semada karşılaştığı; Allah'ın Yahyâ'ya kendisine şirk koşmamak, namaz kılmak, oruç tutmak, sadaka vermek ve Allah'ı zikretmekten ibaret beş şeyi emrettiği; Yahyâ'dan başka herkesin hata işlediği veya hataya çok yaklaştığı bildirilir. Kur'an onun ölümünü anlatmaz. Bazı kaynaklara göre İsrâ sûresinde İsrâiloğulları'nın yeryüzünde çıkaracakları bildirilen (17/4) iki karışıklıktan ikincisi, onların Yahyâ'yı öldürmeleri ve Îsâ'yı öldürmeye karar vermeleridir. Hıristiyan kaynaklarının hayatına ve ölümüne dair anlatımı Çok Görüşlü Sunum'dadır. Türbesi ve Külliyesi — Şam'daki Emeviyye Camii (el-Câmiu'l-Ümevî), milâttan önce I. yüzyıla ait bir Roma mâbediyle onun harabeleri yanında bulunan Theodosios dönemine (379-395) ait Aziz Yohannes (Hz. Yahyâ) Kilisesi 'nin yerine inşa edilmiştir. Dımaşk'ın fethinin ardından (14/635) mâbedin büyük salonu Ebû Ubeyde b. Cerrâh'ın gözetiminde camiye çevrilmiş; bugünkü büyük caminin inşasını Emevî Halifesi Velîd b. Abdülmelik (705-715) başlatmıştır. Temeli 86 (705) veya 87 (706) yılında atılan esas cami bölümü 96'da (714) tamamlanmıştır. Rivayete göre inşaat sırasında küçük bir dehlizde, sanduka içinde, üzerinde Hz. Yahyâ'ya ait olduğu yazılı, deri ve saçları özelliğini koruyan bir baş bulunmuş, yerinde muhafaza edilmiş, daha sonra da üzerine bir türbe yapılmıştır. Hz. Yahyâ'nın türbesi ana ibadet mekânında, Sahâbe (Mâlikî) mihrabı ile Kubbetü'n-nesr arasına rastlayan yerdedir. Camide her gün sabah namazından sonra Hz. Yahyâ Türbesi'nin karşısında Kur'an'ın yedide biri okunur ve sub' adı verilen bu kıraat halkasında haftada bir hatim indirilirdi.

Şeyh Arslan ed-Dımaşkî

Şeyh (Şam'ın koruyucusu)

Tevhide dair risâlesiyle tanınan Türk asıllı sûfî; Haçlılar'a karşı mücadelesiyle Şam'ın hâmisi diye anılan Dımaşk şeyhi. Tam adı Şeyh Arslân b. Ya'kūb b. Abdillâh b. Abdirrahmân el-Ca'berî ed-Dımaşkī et-Türkmânî 'dir; adı Arapça kaynaklarda Erslân, Reslân ve Ruslân şeklinde de geçer. Ca'ber Kalesi 'nde doğdu. Adından ve Türkmânî lakabından Türkmen kökenli olduğu anlaşılır. Ailesi, Şam bölgesinin Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından 479 (1086) yılında fethinin ardından buraya iskân edilen Türkmen mücahidlerdendi. Çocukluğu ve gençliği Ca'ber Kalesi'nde geçti. Daha sonra diğer Türkmenler'le beraber Şam'a göç etti ve geçimini marangozlukla sağlamaya başladı. Devam eden Haçlı seferleri onun düzenli bir öğrenim görmesine imkân vermedi. Haçlılar'ın Şam'ı işgaline karşı maddî ve mânevî cihadda bulunduğu için "Şam'ın hâmisi" diye tanındı. Kaynağın naklettiği bir olayı (bk. Menkıbeleri) mânevî bir işaret olarak kabul edince kendini tamamen seyrüsülûkle kemale ermeye verdi. Bu yoldaki üstadı Ebû Âmir el-Müeddib adında bir sûfîdir. Samimiyeti ve ciddiyetiyle Ebû Âmir'in en önde gelen müridi oldu; onun vefatından sonra irşad postuna oturdu. Kaynak, Hızır'la ilgili rivayete dayanarak (bk. Menkıbeleri) onun mânevî eğitimini yalnız şeyhinden değil Hızır'dan da aldığını ve Üveysî olduğunu söylemenin mümkün olduğunu belirtir. Derbülhacer diye bilinen yakın bölgedeki caminin bir köşesinde ibadetle meşgul olmaya başladı. Aynı camide ibadet eden devrin önemli sûfîlerinden Şeyh Ebü'l-Beyân ile dost oldukları anlaşılmaktadır. 550 (1155) ile 560 (1165) yılları arasında vefat etti ve Ebû Âmir için yaptırdığı türbede şeyhinin yanına defnedildi. Tesir Halkası — Çağdaşı Abdülkādir-i Geylânî ve Ahmed er-Rifâî gibi şöhret kazanmamışsa da döneminin tasavvuf kültürüne önemli katkılarda bulunmuştur. Kaynağa göre bütün kaynaklar onun Şam'ın büyük şeyhlerinden, tasarruf sahibi bir kişi olduğu hususunda hemfikirdir. İbn Tolun, ona nisbetle Reslâniyye adı verilen bir tarikatın bulunduğunu, kendisinin de bu tarikata intisap ettiğini ve Reslâniyye hırkasını Ebü'l-Feth Muhammed b. Muhammed el-İskenderî'den giydiğini söyler (bk. Çok Görüşlü Sunum). Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Şair olarak tanınmaz; çizgisini risâlesi taşır. Kaynağa göre risâlenin temel konusu şirk-i hafî ve fenâ dır: Şeyh Arslan'a göre sülûkün en önemli hedefi insanın şirk-i hafîden kurtulmasıdır; sâlik nefsânî arzu ve hayallerini yok etmekle kalmayıp kendine mahsus bir varlığı olduğu vehminden de kurtulmalıdır. Kaynak risâleyi, Muhyiddin İbnü'l-Arabî öncesi dönemde vücûdî tevhidi esas alan bir metin olarak önemli bulur. Tarikat anlayışını "Tarikatımız muhabbetten ibarettir, amel değildir; fenâdır, bekā değildir" diye ifade eden Şeyh Arslan'ın bu sözlerinden, aşk ve cezbeye öncelik veren Şüttâr tarikini ve melâmet yolunu benimsediği anlaşılır. Eserleri — Risâletü't-tevhîd : kısa bir risâledir; konuların kısa fakat güçlü bir ifadeyle anlatılması ve Türk kökenli olmasına rağmen Arap dilini ustaca kullanması şöhretinin başlıca sebeplerindendir. Şirk-i hafî, iman ve yakîn, şeriat ve hakikat, mümin, ârif, makamlar, ilim, amel, fenâ, ihlâsın dereceleri, muhabbet, belâ, nimet, kul, tarikat, mârifet, avam, havas ve havâssü'l-havas konularını ele alır. İstanbul kütüphanelerinde birçok yazma nüshası ve şerhi vardır. En önemli şerhi Zekeriyyâ el-Ensârî'nin Fethu'r-rahmân bi-şerhi Risâleti'l-Velî Arslân 'ıdır (Kahire 1317); bu şerh Ulvân el-Hamevî'nin şerhiyle birlikte İngilizce'ye çevrilmiştir. Suriyeli araştırmacı İzzet Husariyye, Abdülganî en-Nablusî'nin Hamretü'l-hân 'ı, Ensârî'nin Fethu'r-rahmân 'ı, Ali b. Sadaka'nın Nihâyetü'l-beyân 'ı ve Ulvân el-Hamevî'nin Şerhu'r-Reslâniyye 'si olmak üzere dört şerhi tek cilt halinde neşretmiştir (Dımaşk 1389/1969). Ebü's-Safâ İbrâhim el-Irâkī'nin Lemhu'l-burhâni'l-ferîd 'i diğer önemli bir şerh, Ahmed b. Allân el-Mekkî en-Nakşibendî'ninki ise kısa bir şerhtir. Risâlenin metni Nablusî şerhiyle birlikte basılmıştır (İstanbul 1321). Türbesi ve Külliyesi — Şeyh Arslan, şeyhi Ebû Âmir için yaptırdığı türbede onun yanına defnedilmiştir. Kaynağa göre türbe bugün hâlâ ayakta olup ziyaret edilmektedir.

Seyyide Zeyneb bint Ali

Hz. / Seyyide (Zeyneb el-Kübrâ)

Seyyide Zeyneb bint Ali (Zeyneb el-Kübrâ), Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın kızı ve Hz. Peygamber'in torunudur; Kerbelâ faciasından sağ kurtularak Peygamber ailesinin maruz kaldığı zulmü dünyaya duyurmasıyla tanınır. 62/682'de vefat ettiği rivayet edilir; kabrinin yeri Şam, Kahire ve Medine arasında ihtilaflıdır, en meşhur ziyaretgâh Şam güneyindeki Seyyide Zeyneb Türbesi'dir (mevcut yapı 1990). İlim ehli bu kabrin aynı adlı küçük bir kız kardeşine ait olabileceğini belirtir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Zeyneb bint Ali'; Wikipedia 'Sayyida Zaynab Mosque, Syria'.)

Muhyiddîn İbnü'l-Arabî

eş-Şeyhü'l-Ekber, Muhyiddîn (k.s.)

Tasavvuf ve İslâm düşünce tarihinde büyük etkileri bulunan sûfî müellif; eş-Şeyhü'l-Ekber lakabıyla anılır. Tam adı Muhyiddîn Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Arabî et-Tâî el-Hâtimî 'dir. Görüşlerini takdir edenler tasavvuftaki otoritesini "Şeyhü'l-Ekber", dinî ilimlerde müceddid oluşunu "Muhyiddin" lakabıyla ifade etmiştir. Mâlikî kadısı Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'den ayırt edilmesi için bazı kaynaklarda İbn Arabî diye yazılır; kendisi adını birçok yerde Muhammed İbnü'l-Arabî olarak kaydeder. 17 Ramazan 560'ta (28 Temmuz 1165) Endülüs'ün güneydoğusundaki Mürsiye'de (Murcia) doğdu. Hakkında bilinenler büyük ölçüde kendi eserlerindeki kayıtlara dayanır. Soylu bir Arap sülâlesinden, Benî Tay kabilesindendir; cömertliğiyle meşhur Hâtim et-Tâî'nin büyük dedelerinden olduğunu belirtir. Babası Ali b. Muhammed'i çok Kur'an okuyan, fıkıh ve hadisle uğraşan takvâ sahibi bir zat olarak anlatır; annesi Nûr ensar soyundandır. Sekiz yaşına kadar Mürsiye'de yaşayan aile, sonra İşbîliye'ye (Sevilla) göç etti. Bulûğ çağlarında bir mânevî işaretle inzivaya çekildiğini söyler. On beş-on altı yaşlarındayken filozof İbn Rüşd 'ün dikkatini çekmiş, onunla yaptığı ve kendi kaydettiği görüşme, felsefî bakış ile tasavvufî bakışın karşılaştırılması bakımından sembol değeri taşır. İlk Kur'an derslerini komşusu Ebû Abdullah el-Hayyât'tan aldı; İbn Hubeyş, İbn Ât, İbn Bakī ve İbn Vâcib gibi hadisçilerden hadis okudu. On sekiz yaşında Lahmî'den kıraat öğrendi, Abdurrahman es-Süheylî'den ve Kadı İbn Zerkūn'dan ders alıp icâzet aldı. Zâhirî ilimlerde yeterli eğitimden sonra halvet ve murakabeye yöneldi; 580 (1184) yılında seyrüsülûkünün henüz başında bazı tasavvufî makamlara ulaştı. Kendilerinden faydalandığı 300'ü aşkın kişinin hallerine ve sözlerine eserlerinde yer verir. İlk mürşidi olarak Ebü'l-Abbas el-Uryebî'yi anar; kendi ifadesine göre gerçek tahkik yoluna intisabı, bu yıllarda Hızır'la karşılaşıp ondan hırka giymesinden sonra gerçekleşmiştir. Yirmi altı yaşında Tunus'a gitti ve sonradan el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye 'yi ithaf edeceği Şeyh Abdülazîz el-Mehdevî ile görüştü. Fas'ta dört yıl kadar kaldı; kendisine yirmi üç yıl yoldaşlık edecek Abdullah Bedr el-Habeşî ile orada tanıştı. Gırnata ve Kurtuba'dan sonra Merakeş'te aldığı bir mânevî işaretle 596'da (1200) Doğu'ya yöneldi. Bicâye'de görmek istediği Ebû Medyen 594'te (1198) vefat etmişti; yine de onun ruhaniyetinden hayatı boyunca istifade ettiğini söyler. 597'de (1201) Tunus'tan hacca çıktı; Mısır, Kudüs ve Halîl'den geçip Medine'de Hz. Peygamber'in kabrini ziyaret etti (Zilhicce 598 / Eylül 1202) ve Mekke'ye ulaştı. Mekke'de ders halkalarına devam etti, Hâce Abdullah-ı Herevî'nin bir eserini okudu, Gazzâlî'nin İhyâ 'sını okuttu. Yirmi üç yılda tamamlanacak el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye ilk defa burada kendisine ilham edilmeye başlandı; yazdıklarının Kâbe'yi tavaf ederken veya Harem'de murakabede otururken kendisine açıldığını söyler. 601'de (1204) Bağdat'a, ardından Musul'a gitti ve orada et-Tenezzülâtü'l-Mevsıliyye 'yi yazdı. Zilkade 602'de (Haziran 1206) Urfa, Diyarbekir ve Sivas üzerinden Malatya'ya geldi. Yanında Sadreddin Konevî'nin babası Mecdüddin İshak vardı; I. Gıyâseddin Keyhusrev onu Konya'ya çağırınca İbnü'l-Arabî de Konya'ya gitti ve orada Evhadüddîn-i Kirmânî ile görüştü. Halep, Kudüs, Mısır ve Mekke'ye yeniden gidip Bağdat ve Konya'ya döndü; 615'te (1218) Malatya'ya yerleşti. Mecdüddin İshak vefat edince vasiyeti üzerine dul kalan hanımıyla evlendi. Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus'a nasihat mektupları yazdı; Eyyûbîler'in Halep ve Dımaşk emîrleriyle de münasebeti vardı. Son yıllarını Dımaşk'ta geçirdi. Kendi naklettiğine göre gördüğü bir mübeşşirat üzerine Fusûsü'l-hikem 'i 627 (1230) yılında burada telif etti; zamanının büyük kısmını el-Fütûhât 'ı gözden geçirip yeniden yazmaya ayırdı ve bu ikinci nüshayı vefatından bir yıl kadar önce tamamladı. 22 Rebîülâhir 638'de (10 Kasım 1240) Dımaşk'ta Benî Zekî'lerin mâlikânesinde vefat etti ve Kāsiyûn dağı eteğindeki Sâlihiye semtinde, Kadı Muhyiddin İbnü'z-Zekî ailesinin kabristanına defnedildi. İlk evliliğini İşbîliye'de, ikincisini Mekke'de, üçüncüsünü Malatya'da Sadreddin Konevî'nin annesiyle yaptı; dördüncü olarak Dımaşk Mâlikî kadısı Zevâvî'nin kızıyla evlendiği kaydedilir. Oğulları Muhammed İmâdüddin ve Muhammed Sa'deddin'dir; ikincisi Sadreddin Konevî'nin üvey kardeşi sayılır. Tesir Halkası — Görüşleri önce talebeleri İbn Sevdekîn, Sadreddin Konevî ve Afîfüddin et-Tilimsânî vasıtasıyla öğretilmiş; Fahreddîn-i Irâkī, Saîdüddin el-Fergānî, Müeyyidüddin Cendî, Abdürrezzâk el-Kâşânî ve Dâvûd-i Kayserî ile sistemli hale getirilmeye çalışılmıştır. Bu ilk dönemin en önemli siması, onun görüşlerini yorumlayan ilk şârih olan Konevî'dir; Şeyhü'l-Ekber unvanına nisbetle bu çizgiye Ekberîler denir. Konevî'den Kutbüddîn-i Şîrâzî'ye, oradan Molla Sadrâ ve Hacı Hâdî-i Sebzevârî'ye uzanan bir çizgiyle İran medrese geleneği de etkilenmiştir. Abdülkerîm el-Cîlî, Azîzüddin en-Nesefî, Abdurrahman-ı Câmî, Abdullah Bosnevî, Niyâzî-i Mısrî, Abdülganî en-Nablusî ve İsmâil Hakkı Bursevî onun görüşlerinden etkilenenler arasındadır. Malatya ve Konya'da dörder yıla yakın kalarak ilim ve irfan meclisleri düzenledi. Osmanlı'nın mânevî kurucusu Şeyh Edebâli'nin Dımaşk'ta onun sohbetlerine katılarak müridi olduğu rivayet edilir; Fusûs şârihi Dâvûd-i Kayserî'nin ilk resmî başmüderris, Miftâhu'l-gayb şârihi Molla Fenârî'nin ilk şeyhülislâm olması bu mektep ile Osmanlı arasındaki irtibatın delilleri arasında sayılır. Sultan III. Murad Fusûsü'l-hikem 'i tercüme ettirdi; Nâbî ve Sünbülzâde Vehbî gibi şairler ona methiyeler yazdı. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Eserlerini düşünüp taşınarak değil "ilâhî imlâ" ile yazdığını, kitaplarının keşif yoluyla kendisine verilenleri içerdiğini söyler. 603 (1206) yılında Kahire'de bir gece gördüğünü anlattığı hâlde kendisine "O var ama sen yoksun" denildiğini nakleder; kaynağa göre bu söz onun bütün dikkatini hakiki vücûdda toplamasına yol açmıştır. Ona göre vücûd esasen birdir, mevcûdat onun tecellîleridir. Kaynağın 1. bölümüne göre vahdet-i vücûd tabiri bir terim olarak onun eserlerinde geçmez; bu mânayı birçok ibare ve istiareyle anlatmış, tabir bilinen anlamına yakın biçimde ilk defa Sadreddin Konevî ve talebesi Fergānî tarafından kullanılmıştır. Şiiri de aynı açıdan görür: el-Fütûhât 'ta ona ait 1428 parça şiir, 7102 beyit bulunur. Mekke'de İsfahanlı âlim Mekînüddin'in kızı Nizâm'ın adını kullanarak yazdığı Tercümânü'l-eşvâk şiirleri zâhir ehlince bir gönül ilişkisi diye yorumlanınca, bu şiirlere şerh yazarak maksadının Nizâm'ı ilâhî aşkı anlatmak için bir sembol olarak kullanmak olduğunu açıklamıştır. Eserleri — İlk listesi el-Fihrist 'te 248, vefatından altı yıl kadar önce verdiği el-İcâze 'de 289 eserini sayar; bunlardan doksan sekizi günümüze ulaşmıştır. Osman Yahyâ toplam 856 eseri incelemiş, 137'sinin ona izâfe edilmiş olduğunu tesbit etmiş ve ona ait denilebilecek eser sayısını 550 civarında tahmin etmiştir; bugün için yaklaşık 245 eserinin günümüze ulaştığı söylenebilir. Başlıcaları: en büyük ve temel eseri el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye (ikinci defa kendi eliyle yazdığı otuz yedi ciltlik nüsha İstanbul'da Türk ve İslâm Eserleri Müzesi'ndedir); Fusûsü'l-hikem (Sadreddin Konevî'nin eliyle yazılıp müellifin gördüğü nüsha da aynı müzededir; üzerine birçok şerh yazılmıştır); Kehf sûresinin 60. âyetine kadar getirdiği kayıp tefsiri el-Cem' ve't-tafsîl ; et-Tedbîrâtü'l-ilâhiyye ; altmış bir gazel ve şerhinden oluşan Tercümânü'l-eşvâk . Risâletü'l-envâr , Rûhu'l-kuds , et-Tecelliyâtü'l-ilâhiyye ve Ankāü muğrib basılan diğer eserlerindendir. Türbesi ve Külliyesi — Sâlihiye'deki kabri, sonradan iki oğlunun da gömüldüğü bu yer, sonraki devirlerde Şam bölgesinde yaygınlaşan tasavvuf karşıtı akımlar sebebiyle bakımsız kalarak unutulmaya yüz tuttu. Yavuz Sultan Selim , Mısır seferi dönüşünde uğradığı Şam'da ilk iş olarak kabrinin yerini tesbit ettirdi ve üzerine bir türbe, yanına bir cami ve bir tekke yaptırdı. Türbe II. Abdülhamid tarafından tamir ettirildi ve bugün de ziyaret edilmektedir. Osmanlı arşiv vesikaları, son döneme kadar devletin Şam'daki türbe ve camiinin bakımını üstlendiğini, buraya görevliler tayin edip maaş bağladığını gösterir.