Mersin Evliyaları ve Türbeleri

Şeyh Hocenti (Hocentioğlu)

Şeyh

Mut'ta, Lâl (Laal) Paşa Camii'nin yaklaşık 8 m güneyindeki kümbette medfun, adını Orta Asya'daki Hucend (Hocend) şehrinden alan bir din âlimi-şeyh. Mezar taşındaki Arapça kitâbede 'ilim ve fazilet öğreten' bir zât olarak nitelendiği ve Mut'ta bir Şeyh Hocenti Zâviyesi vakfı bulunduğu belirtilir. Vefat tarihi ihtilaflıdır: kitâbeye göre 726/1326, Kültür Envanteri'ne göre 766/1365 verilir; adı da kaynaklarda Musa/Osman olarak değişir — bu belirsizlikler şeffaf biçimde aktarılmaktadır. (Kaynak: Mut Kaymakamlığı 'Mut İlçesi ve Tarihî Yerleri'; mutilcemiz.net 'Laal Paşa Camii'; Kültür Envanteri 'Hocenti Oğlu Kümbeti'.)

Şît (Şeys) Aleyhisselâm

Peygamber

İslâm geleneğinde Hz. Âdem'in oğlu ve kendisine sahîfeler indirildiği rivayet edilen peygamber Şît'e nisbet edilen makam, Tarsus Ulu Camii'nin doğu bölümüne bitişik üç türbeden biridir; Lokman Hekim ve Halife Me'mûn makamlarıyla yan yanadır. TDV İslâm Ansiklopedisi Tarsus maddesinde Şît'in kabrinin burada bulunduğuna inanıldığını, bunun tarihî bir kesinlik değil geleneksel bir kabul olduğunu belirtir. Bu sebeple burası 'makam (kabir kesinliği ihtilaflı)' olarak sunulur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Vikipedi 'Tarsus Ulu Camii'.)

Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm

İmam

Hadis, fıkıh, kıraat ve Arap dili sahalarındaki eserleriyle (el-Emvâl, Garîbü'l-hadîs) tanınan büyük İslâm âlimi ve dilcisi. Bir dönem Tarsus'ta kadılık yaptığı nakledilir; 224/838-839'da Mekke'de vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir. Tarsus'ta Küçük Minare Camii haziresinde kendisine izafe edilen bir kabir (makam) bulunur; asıl medfun olduğu yer Mekke olduğundan burası bir makam olarak — kabir kesinliği ihtilaflı — sunulmuştur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ebû Ubeyd, Kāsım b. Sellâm'; evliyalar.net 'Tarsus' — Küçük Minare Camii haziresi.)

Danyâl (Daniel) Aleyhisselâm

Peygamber

Ehl-i kitap ve İslâm geleneğinde peygamber ya da sâlih bir zât kabul edilen Danyâl'a nisbet edilen makam, Tarsus merkezindeki Makam (Makām-ı Danyâl) Camii'ndedir. Rivayete göre Hz. Ömer devrinde Tarsus'un fethi sırasında bulunan bir naaşın parmağındaki mühürden Danyâl'a ait olduğu düşünülmüş, üzerine sonradan cami yapılmıştır. 2006-2007 kazılarında caminin abdesthanesi altında derin bir mezar odası ortaya çıkarılmış, 2014'te ziyarete açılmıştır. Kabrin gerçekten Danyâl'a ait olup olmadığı ihtilaflıdır; aynı iddia Sûs (İran), Kerkük ve Semerkant için de ileri sürülür — bu sebeple burası 'makam (kabir kesinliği ihtilaflı)' olarak sunulur. (Kaynak: Tarsus Kaymakamlığı 'Makam-ı Danyal Camii'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Kültür Envanteri 'Makam-ı Danyal Camii'.)

Lokman Hekim (Lokmân el-Hakîm)

Hakîm

Kur'ân-ı Kerîm'de adına bir sûre bulunan (Lokmân sûresi) ve 'hikmet verilmiş' kişi olarak anılan Lokmân'a nisbet edilen makam, Tarsus Ulu Camii'nin (Câmi-i Nûr) doğu bölümüne bitişik türbelerdendir. İslâm geleneğinde peygamber mi yoksa hikmet sahibi sâlih bir zât mı olduğu tartışılır; halk arasında tabiplerin pîri sayılır. Türbe, Ulu Camii'nin doğusunda Şît (Şit) ve Halife Me'mûn'un makamlarıyla yan yana bulunur. Kabrin gerçekten Lokmân'a ait olup olmadığı kesin olmayıp makam niteliğindedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Tarsus Kaymakamlığı 'Ulu Camii'; Vikipedi 'Tarsus Ulu Camii' — çapraz doğrulanmış konum.)

Şeyh Abdullah el-Mencek (Mencek Baba)

Şeyh

İmam Kuşeyrîzâde diye de anılan, Türkistan'dan Anadolu'ya gelen dervişlere hizmet etmek üzere Tarsus'ta bir zâviye kuran şeyh. Vakfiyesi 11 Receb 781 (23 Ekim 1379) tarihinde düzenlenen Mencek (Küçük Tekke) Zâviyesi, asırlarca Semerkant, Buhara, Belh, Hîve gibi merkezlerden gelen derviş, gazi ve tüccarları ağırlamıştır. Zâviyenin yanındaki türbesi Tarsus'un Tekke mahallesindedir ve mahalle adını bu tekkeden alır; kabri Nakşibendî şeyhlerince onarılmıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Osmanlı arşiv belgeleri temelli akademik çalışmalar — evliyalar.net 'Mersin/Tarsus'; Uludağ Ü. 'Tarsus'ta Sosyo-Kültürel Yapı' tezi.)

Felahoğlu Nûreddin (Muhammed Nûreddin)

Şehid

Tarsus'un Ermenilerden fethi sırasında şehid düşen kumandan. Rivayete göre Hârizmli Seyfeddin Timur'un maiyetinde Tarsus'un fethinde 761/1359-60'ta şehid olmuş; kabri şehrin Demirkapı mevkiindedir. Üzerindeki kubbeli türbe, Sultan II. Abdülhamid tarafından 1903'te yaptırılmıştır. Halk arasında gazi-şehid velî olarak ziyaret edilir. (Kaynak: evliyalar.net 'Tarsus' — Demirkapı türbesi; evliyalarveturbeler.com 'Muhammed Nûreddin'.)

Horasanlı Ali Baba (Horasanîzâde Derviş Ali Dede)

Derviş

Horasan kökenli, Tarsus'ta ziyaret edilen bir derviş-velî. Kaynaklara göre 1082/1671'de Girit'te vefat etmiş; 1924 mübâdelesi sırasında kemikleri Tarsus'a getirilerek Reşadiye mahallesindeki türbesine defnedilmiştir. Bu sebeple türbe bir nakil (ikincil) kabir niteliğindedir ve bu durum şeffaf biçimde belirtilir. Türbe bugün ayakta olup halk arasında ziyaret edilmektedir. (Kaynak: F. Maden, isamveri.org — Tarsus tekke ve türbeleri; DergiPark akademik makale 'Tarsus'taki Tekkeler'; evliyalar.net 'Horasanlı Ali Baba'.)

Seyyid Alâeddîn Ali Semerkandî

Seyyid

Semerkant'ta yetişip tefsir, fıkıh ve tasavvufta derinleşen, XV. yüzyılda Anadolu'ya (Lârende/Karaman yöresine) göç eden mutasavvıf-müfessir ve seyyid. Bir süre Gülnar'ın Zeyne (Sütlüce) beldesine yerleşmiş, çobanlık ve irşadla meşgul olmuş; vefatı için genellikle 862/1457 (bazı kaynaklarda 860/1456) verilir. Kabri Zeyne'deki türbesindedir; oğlu Zeynel Âbidîn de yanındadır. Beylikler dönemi tarzındaki tek kubbeli türbe 1529'da Karamanoğlu Kasım Bey tarafından yaptırılmıştır. Kabri Çamlıdere/Ankara için de iddia edildiğinden konu nötr sunulur; ayrıca TDV'deki 'Semerkandî, Alâeddin' maddesi başka bir XII. yüzyıl fakihine (Ebû Bekir es-Semerkandî) aittir, bu zatla karıştırılmamalıdır. (Kaynak: Kültür Portalı 'Zeyne Türbesi'; Mersin İl Kültür ve Turizm Müd. 'Gülnar'; Kültür Bakanlığı/Büyükşehir envanterleri.)

Nûre Sûfî (Nûreddin Bey)

Sûfî

Karamanoğulları Beyliği'nin atası kabul edilen, Babaî geleneğine bağlı derviş-sûfî. TDV kaynaklarına göre Baba İlyas çevresine mensup bir mürid olarak anılır; XIII. yüzyıl ortasında (yaklaşık 1256-1258) vefat ettiği belirtilir, kesin bir hicrî yıl kayıtlı değildir. Kabri Mut'un Yalnızcabağ köyü sınırlarındaki Değirmenlik Yaylası'nda, ilçe merkezine yaklaşık 55 km mesafedeki Nûre Sûfî Türbesi'ndedir. Bir hanedan atası olmakla birlikte dinî-tasavvufî kimliği (Babaî dervişliği) sebebiyle evliya olarak kaydedilmiştir; bu siyasî bağ şeffaf biçimde belirtilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Karamanoğulları'; Mut Belediyesi 'Nûre Sofi Türbesi'; Kültür Envanteri 'Nure Sofi Türbesi'.)

Mikdâd b. Amr (Muğdat Dede)

Sahâbî

'Mikdâd b. Esved' diye de bilinen, İslâm'a Mekke döneminde ilk giren sahâbîlerden biri. Kaynaklara göre 33/653'te Medine yakınlarındaki Cürf'te vefat etmiş ve Medine'deki Bakî Kabristanı'na defnedilmiştir. Mersin'in Yenişehir ilçesindeki (1987-1992'de inşa edilen) Hz. Mikdâd (Muğdat) Camii avlusunda kendisine izafe edilen bir makam bulunur; halk arasında bu yörede şehid düştüğüne inanılsa da asıl kabri Medine'de olduğundan burası sembolik bir makam olarak — kabri başka şehirde — şeffaf biçimde sunulmuştur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Mikdâd b. Amr'; Mersin Yenişehir Kaymakamlığı 'Hz. Mikdat (Muğdat) Camii'; KÜRE Ansiklopedi 'Hz. Miktad Camii'.)

Abbâsî Halifesi Me'mûn

Halife

Hârûnürreşîd'in oğlu, ilme ve tercüme hareketine (Beytülhikme) verdiği destekle tanınan yedinci Abbâsî halifesi. Bizans'a karşı sürdürdüğü sefer sırasında 18 Receb 218'de (9 Ağustos 833) Bedendûn (Pozantı) suyu yakınlarındaki ordugâhta vefat etti. Halifelerin kabirlerinin gizli tutulması geleneği çerçevesinde naaşı Tarsus'a getirilerek dönemin valisinin evinin bahçesine defnedildiği, zamanla bu evin yıkılıp genişleyen Tarsus Ulu Camii'nin içinde kaldığı nakledilir; makamı bugün caminin doğu bölümündedir. Bir siyasî lider olmakla birlikte İslâm ilim tarihindeki merkezî rolü sebebiyle âlim/tarihî şahsiyet olarak kaydedilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Me'mûn'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'.)

Bilâl-i Habeşî Makamı ve Mescidi

Hz.

Tarsus'ta, Hz. Peygamber'in ilk müezzini olan sahâbî Bilâl-i Habeşî 'nin anısına yapılmış türbe. Burası zatın kabri değildir; kabri Dımaşk'tadır. Tam adı Ebû Abdillâh Bilâl b. Rebâh el-Habeşî 'dir. Hicretten kırk yıl kadar önce (581 civarı) Habeş asıllı bir köle olarak doğdu. İslâmiyet'i Hz. Ebû Bekir vasıtasıyla kabul etti ve Mekke'de müslüman olduğunu açıkça söyleyen ilk yedi kişiden biri oldu. Hicretin 1 (622) veya 2. yılında (623) Hz. Peygamber'in öğrettiği ezanı onun emriyle ilk defa okumakla meşhur oldu ve hayatı boyunca Resûlullah'ın müezzinliğini yaptı. Hz. Ömer halife olunca Medine'den ayrılarak Suriye'de birçok şehir ve bölgenin fethine katıldı; Suriye'de halifenin isteği üzerine bir defa ezan okuyup dinleyenleri ağlattığı nakledilir. 20 (641) yılında, altmış küsur yaşında Dımaşk'ta (veya Halep yahut Dâreyyâ'da) vefat etti ve Bâbüssagīr'deki kabristana defnedildi. Türbesi ve Külliyesi — TARSUS maddesi, şehrin önemli tarihî eserleri arasında Bilâl-i Habeşî anısına Memlükler'in yaptırdığı türbe yi sayar. Maddede bu yapının inşa tarihi, mimarisi ya da ona bağlı bir mescid veya vakıf hakkında bilgi yoktur. Madde, Tarsus'un Halife Ömer devrinde 16 (637) yılında İslâm topraklarına katıldığını, 761 (1360) yılında Memlükler'in Halep valisi Seyfeddin Begtemür el-Hârizmî tarafından fethedildiğini ve 923 (1517) yılında kesin biçimde Osmanlı idaresine girdiğini kaydeder.

Ashâb-ı Kehf (Yedi Uyurlar) Mağarası

Ashâb-ı Kehf (Yedi Uyurlar), Kur'ân-ı Kerîm'in Kehf sûresinde (9-26. âyetler) anlatılan, inançları uğruna bir mağaraya sığınıp asırlarca uyutulduktan sonra uyandırılan genç müminlerdir. Tarsus'un 12 km kuzeyinde Dedeler köyünde, Encülüs dağı eteğindeki mağara halk arasında bu kıssanın geçtiği yer kabul edilir. Mağaranın üzerine 1873'te bir cami inşa edilmiştir; inanç turizmi kapsamında ziyaret edilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Tarsus Kaymakamlığı; Kültür Portalı.)