Humus Evliyaları ve Türbeleri

Hâlid bin Velîd

Hz., Seyfullah

Hz. Peygamber'in seyfullah (Allah'ın kılıcı) unvanı verdiği meşhur kumandan sahâbî. Tam adı Ebû Süleymân Hâlid b. el-Velîd b. el-Mugīre el-Mahzûmî el-Kureşî 'dir; Fârisü'l-İslâm diye de anılır. Hicretten 35-39 yıl kadar önce (583-587) Mekke'de doğdu. Soyu yedinci göbekten dedesi Mürre'de Resûl-i Ekrem'in soyu ile birleşir. Babası Velîd b. Mugīre Kureyş arasında seçkin bir kişiydi; annesi Lübâbe es-Suğrâ Esmâ bint Hâris, Hz. Peygamber'in hanımlarından Meymûne bint Hâris'in baba bir kız kardeşidir. Mensup olduğu Mahzûmoğulları Kureyş'in süvari birliği kumandanlığını üstlenmişti. Çocukluğunu gelenek gereği çölde bir aile yanında geçirdi; Mekke'ye dönünce ata binmeyi, silah kullanmayı ve süvari birliklerini sevk ve idare etmeyi öğrendi. Ticaret kervanlarıyla Suriye, Irak, Mısır ve Yemen'e gitti; okuma yazma bildiği ve müslüman olduktan sonra Hz. Peygamber'in kâtipleri arasında yer aldığı bilinmektedir. Müslüman olmadan önce Kureyş ordusunda süvari kumandanıydı. Uhud Gazvesi'nde (625) bazı müslümanların Ayneyn tepesinden ayrıldığını görünce İslâm ordusuna arkadan hücum ederek savaşın neticesini değiştirdi; Hendek'te (627) de Kureyş süvarisinin başındaydı. Hudeybiye yılında (628) 200 kişilik bir süvari birliğine kumanda ederken Hz. Peygamber'in korku namazı kıldırdığını görünce "Bu adam korunmuştur" dediği nakledilir. Kardeşi Velîd'in, Resûlullah'ın kendisini sorduğunu bildiren mektubunu okuyunca müslüman olmaya karar verdi; Osman b. Talha ve Amr b. Âs ile birlikte 1 Safer 8 (31 Mayıs 629) tarihinde Medine'ye gidip Mescid-i Nebevî'de kelime-i şehâdet getirdi. Hz. Peygamber onun için dua etti ve ona Mescid-i Nebevî civarında bir ev verdi. Müslüman olarak katıldığı ilk savaş Mûte'dir (Eylül 629); bu savaşta İslâm ordusunu Bizans ordusunca imha edilmekten kurtardı ve Medine'ye dönünce Hz. Peygamber ona seyfullah unvanını verdi. Mekke'nin fethinde (11 Ocak 630) sağ kol birliğinin kumandanıydı ve şehrin fethi sırasındaki tek mukavemeti kırdı; ardından Nahle vadisindeki Uzzâ putunu yıktı. Huneyn'de yaralandı, Tebük seferinde (630) Dûmetülcendel'e gönderildi, Temmuz 631'de 400 askerle Necran'a giderek Hâris b. Kâ'b kabilesini İslâm'a davet etti ve aynı yıl Vedâ haccına katıldı. Hz. Ebû Bekir döneminde irtidad hareketlerine karşı halifenin yanında yer aldı. Zülkassa'dan sonra 4000 kişilik ordunun başkumandanlığına getirildi; 19 Eylül 632'de peygamberlik iddiasındaki Tuleyha'nın üzerine yürüdü ve Büzâha'da galip geldi. Ardından zekât vermeyi reddeden Temîm kabilesiyle savaşmak üzere Bütâh'a, oradan Yemâme'ye geçti; 633 yılı başında sona eren Akrabâ Savaşı'nda Müseylimetülkezzâb'ın kuvvetlerini yendi. Bundan sonra Hz. Ebû Bekir onu Irak'a, Sâsânîler'le savaşan Müsennâ b. Hârise eş-Şeybânî'ye yardıma gönderdi; böylece fütuhat döneminin ilk adımı atılmış oldu. 2000 kişilik çekirdek kuvveti Müsennâ'nın askerleriyle 5000'e ulaştı. Übülle'yi fethetti; Ülleys halkıyla 3 Receb 12 (13 Eylül 633) tarihinde antlaşma yaptı; Hîre, Enbâr ve Aynüttemr'i ele geçirerek Basra körfezinden Aynüttemr'e uzanan toprakların İslâm devletine katılmasını sağladı. Halifenin emriyle Suriye'ye yöneldi; 700-800 kişilik süvari birliğiyle Kurâkır ile Süvâ arasındaki çölü beş günde aştı ve Mercirâhit'te (23 Nisan 634) Gassânîler'i yendi. Busrâ'da Ebû Ubeyde b. Cerrâh, Şürahbîl b. Hasene ve Yezîd b. Ebû Süfyân ile buluşarak birleşik ordunun başkumandanı oldu. Ecnâdeyn'de (30 Temmuz 634) 80.000 kişilik Bizans ordusuna karşı büyük bir zafer kazandı; Fihl'de (23 Ocak 635) de üstün geldi, Dımaşk'ı Eylül 635'te fethetti ve Yermük Savaşı'nı (20 Ağustos 636) kazandı. Bu sırada yeni halife Hz. Ömer onu başkumandanlıktan alarak yerine Ebû Ubeyde'yi getirdi; Hâlid bundan sonra Humus, Hama, Şeyzer ve Kınnesrîn'in fethine onun emri altında, öncü birliği kumandanı olarak katıldı. Ebû Ubeyde'nin vefatından sonra başka birinin emri altına girmedi ve ömrünün geri kalan yıllarını geçirdiği Humus 'ta 21 (642) yılında vefat etti. Kabri oradadır. Hanımları ve çocukları hakkında çok az bilgi vardır; hemen tamamı Suriye'deki veba salgınında ölen kırk kadar çocuğu olduğu rivayet edilir, en meşhuru Humus Valisi Abdurrahman'dır. Hz. Peygamber'den on sekiz hadis rivayet etmiştir; kendisinden hadis alanlar arasında Abdullah b. Kays, Kays b. Ebû Hâzim ve Mikdâd b. Ma'dîkerib bulunur. Ona nisbet edilen mirseb, edlak ve kurtubî adlı üç kılıç Topkapı Sarayı Müzesi'nde muhafaza edilmektedir.

Kâ'b el-Ahbâr

Benî İsrâil'e dair rivayetleriyle tanınan tâbiî; bir yahudi âliminin oğlu olarak yetişmiş, müslüman olduktan sonra Ehl-i kitap kültürüne dair geniş bilgisiyle sahâbe ve tâbiîn arasında anılmış Yemenli bir âlim. Tam adı Ebû İshâk Kâ‘b b. Mâti‘ b. Heynû‘ el-Himyerî el-Yemânî 'dir. Milâdî 550 yılı civarında doğdu. Yemen'de yaşayan Zûruayn (Zülkelâ) soyundandır; dedesinin adı Heysû‘ veya Amr olarak da zikredilir. Geniş ilmi ( hibr/habr , çoğulu ahbâr ) sebebiyle Kâ‘b el-Ahbâr diye anılmıştır; yaygın olmayan bir rivayete göre bu ad, mürekkeple ( hibr ) yazı yazmasından gelir ve kendisine Kâ‘b el-Hibr de denir. İbn Sa‘d'ın naklettiği bir rivayete göre bir yahudi âlimi olan babası Tevrat'ın bir kısmını yazıp ona vermiş ve onunla yetinmesini tavsiye etmiş, diğer kitaplarını bir dolaba kilitleyerek onları okumayacağına dair oğlundan söz almıştır. İslâm'ı ne zaman kabul ettiği hakkında farklı rivayetler vardır (bk. Çok Görüşlü Sunum). İbn Sa‘d'ın aynı rivayetine göre İslâm her tarafa yayılınca babasının sakladığı kitapları okumuş, bunlarda Resûlullah ile ümmetinin özelliklerini görünce müslüman olmuş, Abbas da onu himayesine almıştır. Kaynak, müslüman oluşuyla ilgili bazı garip hikâyelerin de uydurulduğunu belirtir. Hz. Ömer ve Suheyb-i Rûmî gibi sahâbîlerden hadis rivayet etti; Resûl-i Ekrem'den de mürsel olarak rivayette bulundu. İlk zamanlar kıssa anlattığı, devlet başkanı tarafından görevlendirilmeyen kişilerin kıssa anlatmasını yasaklayan hadisi duyunca bundan vazgeçtiği, Muâviye'nin izin vermesi üzerine bu işe yeniden başladığı belirtilir. Verdiği bilgilere Hz. Ömer'in ilgi gösterdiği, kendisinden öğüt istediği ve tavsiyelerine uyduğu rivayet edilir. Humus'a yerleşti ve Bizanslılar'la yapılan savaşlara katıldı. Kaynağın esas aldığı rivayete göre 100 yaşını geçmiş olduğu halde 32 (652-53) yılında Humus'ta vefat etti; başka tarih ve yer rivayetleri Çok Görüşlü Sunum'dadır. Tesir Halkası — Sahâbîlerden Hz. Ömer, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Abbas, Abdullah b. Zübeyr, Ebû Hüreyre ve Muâviye b. Ebû Süfyân ondan faydalanmış; Hz. Ömer'in iki âzatlısı Eslem ve Ebû Râfi‘ es-Sâiğ ile Mâlik b. Âmir, Saîd b. Müseyyeb, Atâ b. Yesâr ve üvey oğulları Tübey el-Himyerî ile Nevf b. Fedâle gibi tâbiîler de ondan rivayette bulunmuştur. Rivayetleri Mâlik'in el-Muvatta 'ı ile Dârimî, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin Sünen 'lerinde yer alır. Kaynağa göre sonraki dönemin birçok eserindeki bilgilerin bir kısmı Kâ‘b'dan rivayet edilen haberlere dayanır: İbnü'l-Cevzî'nin Fezâilü'l-Kuds 'ü ile Ziyâeddin el-Makdisî'nin Fezâilü Beyti'l-makdis 'indeki tarihî bilgiler, Kisâî'nin Kısasü'l-enbiyâ 'sı ile Sa‘lebî'nin Arâisü'l-mecâlis 'indeki peygamberlerle ilgili rivayetler, Ezrakī'nin Ahbâru Mekke 'sindeki Mekke tarihi, İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil 'inde mahlûkatın yaratılması ve peygamberler hakkında verilen bilgiler, ayrıca Mutahhar b. Tâhir el-Makdisî ile İbn Haldûn'un eserlerindeki bilgilerin bir kısmı bunlardandır. Hakkında modern dönemde de çalışmalar yapılmıştır: Israel Wolfensohn onun hadisteki ve efsane literatüründeki yerine dair bir doktora tezi hazırlamış (Frankfurt 1933), Muhammed Ali Ebû Hamde hakkındaki görüşleri derlemiş (Amman 1411/1991), Moshe Perlmann da müslüman oluşuna dair iki rivayet metnini yayımlamıştır (1953, 1954). Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kâ‘b şair değildir; bu bölüm onun rivayet çizgisini verir. Kaynağın aktardığına göre Zehebî, elinde Tevrat'ın tahrif edilmemiş bir nüshası bulunduğu için yahudilere ait kitapları ve bu kitaplardaki sahih ve uydurma haberleri iyi tanıdığını söyler. Ebû Nuaym el-İsfahânî de babasından kalan ve tahrif edilmemiş olduğu söylenen bu nüshadan, özellikle son peygambere inanmanın gereğine ve onun ümmetinin faziletine dair geniş iktibaslar yapar. Kâ‘b'ın bu nüshayı ölümünden bir müddet önce imha ettiği ve ona dayanarak yaptığı Kur'an âyetleriyle ilgili bazı yorumların hadislere uygunluğunu gören sahâbenin onu tasvip ettiğine dair haberler de rivayet edilmiştir. Naklettiği İsrâiliyat türünden rivayetler, güvenilirliği hakkındaki tartışmanın merkezindedir (bk. Çok Görüşlü Sunum). Eserleri — Kaynak, Kâ‘b'ın kaleme aldığı bir eser kaydetmez; ona nisbet edilen metinlerden söz eder. Brockelmann, Kâ‘b el-Ahbâr adına uydurulmuş bir Hadîsü Zilkifl 'den (Bulak 1283), Ziriklî de Sîretü'l-İskender adlı iki cilt hacminde bir eserden bahseder. Kitâbü Kâ‘bi'l-Ahbâr adlı eserin ise ona nisbet edilen rivayetlerden meydana geldiği görülür (Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 4923). Türbesi ve Külliyesi — Kâ‘b'ın kendi maddesi kabir yapısından söz etmez. HUMUS maddesi, şehirde Hâlid b. Velîd'e atfedilen türbeden sonra zikredilebilecek diğer türbeler arasında Makām-ı Kâ‘b el-Ahbâr 'ı sayar; yapı hakkında ayrıca bilgi vermez.

Vahşî bin Harb

Hz.

Uhud'da Hz. Hamza'yı şehid eden ve daha sonra müslüman olan Habeşli köle, sahâbî. Yemâme Savaşı'nda Müseylimetülkezzâb'ı öldürmesiyle de anılır. Tam adı Ebû Desme (Ebû Harb) Vahşî b. Harb el-Habeşî 'dir. Aslen Habeşistanlıdır ve Kureyş eşrafından Cübeyr b. Mut'im'in kölesiydi; başka kişilerin kölesi olduğuna dair rivayetler Çok Görüşlü Sunum'dadır. Mekke'ye nasıl geldiği bilinmemektedir. Uhud Savaşı hazırlıkları sırasında Cübeyr b. Mut'im, Bedir'de amcası Tuayme'yi öldüren Hamza'yı öldürdüğü takdirde onu hürriyetine kavuşturacağını vaad etti. Bedir'de öldürülen Hâris b. Âmir'in kızı da onun âzat edilmesi için Hz. Muhammed, Ali veya Hamza'dan birini öldürmesini istiyordu. Ebû Süfyân'ın karısı Hind bint Utbe ise Bedir'de babasını, kardeşini ve amcasını öldüren Hamza'yı ortadan kaldıracak kişiye bütün takılarıyla birlikte 10 altın vereceğini bildirdi. Vahşî Uhud için müşrik ordusuyla birlikte Mekke'den yola çıktı; Kureyş ordusundaki kölelerden Vahşî ile Suâb dışındakiler geri hizmette görevlendirilmişti. Çatışmalar başladıktan sonra bazan bir kayanın, bazan bir ağacın arkasına saklanarak Hamza'yı gözetledi. Hz. Hamza bir kayanın arkasında Sibâ' b. Abdüluzzâ ile çarpışıp onu öldürdükten sonra kendisinin bulunduğu yere yaklaşınca mızrağını fırlatarak onu şehid etti; ardından ciğerini söküp Hind'e götürdü. Cübeyr b. Mut'im onu âzat etti, Hind de takılarını ve 10 altını ona verdi. Vahşî daha sonra müslüman olunca, hürriyetine kavuşmak için Hamza'yı öldürmekten başka çaresi bulunmadığını ve Uhud'a yalnız bunun için katıldığını söylemiştir. Uhud'daki galibiyet haberini Mekke'ye ilk ulaştıran kişi olduğu kaydedilir; Hacûn'da bir tepeye çıkarak Mekke müşriklerine savaş hakkında bilgi verdi. Ardından Mekke'de yaşamaya devam etti; Hendek Gazvesi'ne de katıldı ve bu savaşta harbesiyle Tufeyl b. Nu'mân el-Ensârî'yi şehid etti. Mekke'nin fethinden sonra Tâif'e kaçtı; zira Hz. Peygamber'e ve müslümanlara karşı düşmanlıklarıyla tanınan on kadar kişiyle birlikte umumi affın dışında bırakılmıştı. Tâifliler Medine'ye heyet göndermeye karar verince Dımaşk'a, Yemen'e veya başka bir yere gitmeyi düşündü; bu arada kendisine Hz. Muhammed'in İslâm'a girenleri affettiği bildirilince Medine'ye gitmeye karar verdi ve Mescid-i Nebevî'de Resûl-i Ekrem'in huzurunda müslüman oldu. Kaynaklarda bu görüşmeye dair ayrıntılar yer alır. Buna göre Vahşî günahkâr olduğunu söyleyerek tereddüdünü ifade edince Resûl-i Ekrem, “Kim tövbe edip iyi davranışlarda bulunursa şüphesiz o kişi tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner” âyetini okudu (el-Furkān 25/71). Vahşî, işlediği günahı Allah'ın bağışlayıp bağışlamayacağını sorunca Resûlullah, “Allah kendisine ortak koşulması dışında bütün günahları dilediği kimse için bağışlar” âyetiyle (en-Nisâ 4/116) cevap verdi. Vahşî, Allah'ın kendisini bağışlamayı dileyip dilemeyeceğini bilmediğini söyleyince Hz. Peygamber, “Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin, çünkü Allah bütün günahları bağışlar. Şüphesiz ki O çok bağışlayan, çok esirgeyendir” âyetini okudu (ez-Zümer 39/53) ve Vahşî bunun ardından İslâm'a girdi. Bu sırada amcasının nasıl şehid edildiğini anlatmasını isteyen Resûlullah onu dinlerken büyük bir teessüre kapıldı; bununla birlikte Vahşî'yi cezalandırmadı, yalnız amcasının katledilişini hatırlamak istemediğinden gözüne görünmemesini istedi. Bu görüşmeden sonra Medine'den ayrıldı. 12 (633) yılında Hâlid b. Velîd kumandasında Yemâme Savaşı'na katıldı ve peygamberlik iddiasında bulunan Müseylimetülkezzâb'ı harbesiyle öldürdü. Buna çok sevinen Vahşî'nin, “Hamza'yı öldürmekle insanların en hayırlısının kanına girdim, Müseylime'yi öldürmekle de insanların en kötüsünü ortadan kaldırdım” dediği nakledilir. Ardından Hâlid b. Velîd ile Yermük Savaşı'na katıldı ve Dımaşk'ın fethinde bulundu. Bir süre Dımaşk'ta yaşadı, Humus'un fethine katıldı ve buraya yerleşti. Hz. Ömer zamanında içki içtiği için kendisine had cezası uygulandığı ve bunda ısrar edince divandan çıkarıldığı rivayet edilir. Ölümüne kadar Humus'ta yaşadı; hemen bütün kaynaklarda Hz. Osman devrinde (644-656) vefat ettiği kaydedilir. Tesir Halkası — Buhârî ve Ahmed b. Hanbel'in eserlerinde birer hadisi yer alır; kendisinden Ubeydullah b. Adî, Ca'fer b. Amr ed-Damrî ve oğlu Harb rivayette bulunmuştur. İbn Sa'd (ö. 230/845), Humus'ta ilk parlak elbiseyi Vahşî'nin giydiğini ve soyunun kendi zamanına kadar devam ettiğini belirtir.