Sivas Evliyaları ve Türbeleri

Mustafa Takî Efendi

Hacı

1873'te Sivas'ta doğan; fıkıh, hadis, tefsir ve siyer alanlarında uzman bir Osmanlı âlimi (müderris/dersiâm) ve Nakşibendî-Hâlidî şeyhidir. Mustafa Hâkî Efendi'nin (ö. 1920) ardından halife oldu; bu silsileyi sonradan İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak devralacaktır. Birinci TBMM'de (1920-1923) Sivas mebusu olarak görev yaptı. 1925'te Gürün'de vefat etti ve Sivas'ta Abdülvehhâb Gazi türbesi/kabristanı yanında medfundur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Toprak, İsmail Hakkı'; DergiPark 'Mustafa Takî Efendi'; TBMM Parlamento Tarihi.)

Kadı Burhâneddin Ahmed

Kadı

1345'te (muhtemelen Kayseri'de) doğan; fıkıh ve dil ilimlerinde derinleşmiş bir kadı, hukukçu ve şairdir. Önce kadılık yapmış, ardından Sivas merkezli bir devletin hükümdarı olmuştur; Dîvân'ı ile 'Tercîhu't-tavzîh' ve 'İksîrü's-saâdât' adlı fıkıh eserleri vardır. 800/1398'de Akkoyunlu Karayülük Osman Bey'e esir düşüp Sivas surları önünde öldürülmüştür. TDV'ye göre kabrinin yeri kaynaklarda kesin değildir; geleneğe göre Sivas merkezdeki 'Kadı Burhâneddin Türbesi' denilen yere gömüldüğü sanılır (mevcut yapı 1965-66'da yenilenmiştir). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Kadı Burhâneddin'; T.C. Kültür Portalı; Sivas Kültür Envanteri.)

Şeyh Çoban Velî (Hüseyin Râî)

Şeyh

Babasının sürülerini güttüğü için 'Çoban' (râî) lakabıyla anılan, rivayete göre Ebü'l-Vefâ'ya bağlı Vefâiyye silsilesinden bir sufi şeyhidir; yaklaşık 12-13. yüzyılda yaşadığı kabul edilir. Vefat tarihi kesin değildir (bazı kayıtlar 772/1371 verir); türbe-mescid-çeşme-zâviyeden oluşan külliyesindeki çeşme kitâbesi 723/1323 tarihlidir. Türbesi Sivas merkezde Kaleardı Mahallesi'nde (eski Şeyh Çoban Mah.), İlhanlı dönemi üslubunda tek kubbeli kesme taş bir yapıdır. (Kaynak: T.C. Kültür Portalı; Kültür Envanteri; S. Gülten, 'Şeyh Çoban ve Evladına Dair', isamveri.org.)

Şeyh Erzurûmî

Şeyh

Erzurum kökenli, 13-14. yüzyılda yaşamış bir derviştir; kaynaklarda Melâmî/Kalenderî meşrepli bir 'Rum Abdalı' olarak tanımlanır. Mevlevî menâkıbnâmesi Menâkıbü'l-Ârifîn'de Ulu Ârif Çelebi ile ilişkili olarak zikredilir. Zâviyesi ve türbesi Sivas merkezde günümüze ulaşmıştır; kümbetin çeşme kitâbesi 723/1323 tarihlidir. Vefat tarihi kesin değildir (geç 13.-erken 14. yüzyıl). (Kaynak: T.C. Kültür Portalı; D. Doğanyılmaz Duman, 'XIII. Asırdan Günümüze Sivas'ta Bir Rum Abdalı: Şeyh Erzurûmî ve Zâviyesi'.)

Arap Şeyh (Seyyid Abdullah el-Hâşimî el-Mekkî)

Seyyid, Şeyh

1829'da Mekke'de doğan, Hâşimî soyundan bir seyyid ve Rifâî şeyhidir. Yaklaşık yirmi yıl Afganistan'da Rifâiyye'yi yaydıktan sonra Sultan II. Abdülhamid tarafından taltif edilerek 1876'da Sivas'a yerleşmiş, 1884'te Paşabey'de bir Rifâî tekkesi kurmuştur. 1919 Sivas Kongresi'ne Sivas delegesi olarak katılmış, Mustafa Kemal'i destekleyip delegelere erzak sağlamış, Millî Mücadele döneminin belgeli bir şahsiyetidir. 1922'de yaklaşık 92 yaşında vefat etmiş; türbesi Sivas merkez Paşabey Mahallesi'ndedir. (Kaynak: F. Çınar, 'Sultan Şehirde Bir Seyyid: Arap Şeyh'; Sivas Bülteni.)

Receb Sivâsî

Şeyh

Halvetî-Şemsî tarikatı kurucusu Şemseddîn-i Sivâsî'nin yeğeni, damadı ve halifesidir; kardeşi İbrâhîm-i Sivâsî'nin oğludur. Yaklaşık elli yıl Şemseddin'e hizmet etti, onun oğlu Pîr Mehmed Efendi'nin vefatından sonra Sivas Şems Tekkesi'ne postnişin oldu ve Meydan Camii'nde imam-hatiplik yaptı. Şemseddin'in hayatına dair temel birinci el kaynak olan 'Necmü'l-hüdâ' menâkıbnâmesinin müellifidir. Sivas'ta Şemseddin Sivâsî Türbesi / Meydan Camii hazîresinde, Şemsî ailesinin kabristanında medfundur (vefat tarihi 1013/1604 ve 1008/1599 olarak ihtilaflıdır). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Şemseddin Sivâsî'; N. Çetin, 'Sivâsî Tekkesi ve Tasavvuf Tarihindeki Yeri', DergiPark.)

İhramcızâde İsmail Hakkı Toprak

(k.s.)

Sivaslı Nakşibendî-Hâlidî şeyhi; Cumhuriyet döneminin tarikat faaliyetlerinin yasaklı olduğu yıllarında irşad hizmetini sürdürmesiyle tanınır. Sivas'ın Sarışeyh (Nalbantlarbaşı) mahallesinde doğdu. Babası adliye zabıt kâtibi Hüseyin Hüsnü Bey, annesi Medineli Ayşe Hanım'dır. Kâbe örtüsünün bakımı ve değişimi görevini üstlendiği için ataları "İhramcılar" diye anılmış, kendisi de Ehrâmî, İhrâmîzâde, İhramcıoğlu, İhramcızâde gibi lakaplarla tanınmıştır. Babasının adliye başkâtipliğine tayin edildiği Sivas Zara'da başladığı eğitimini, on yaşında ailesiyle Sivas'a döndükten sonra Çifte Minareli Medrese'de sürdürdü; ardından askerî rüşdiyeye girdi. Tahsilini Şifâiye Medresesi'nde tamamlayıp Sivas Adliyesi'nde mülâzım olarak göreve başladı. Askerliğinden sonra bir süre Tokat'ta Düyûn-ı Umûmiyye ve Müskirat memurluğunda çalıştı; görevini 1908 yılında Sivas Düyûn-ı Umûmiyye memurluğuna nakletti. 1928'de Düyûn-ı Umûmiyye müesseseleri kapanınca Sivas İnhisar Dairesi'ne geçti ve 1931 yılında kendi isteğiyle emekliye ayrıldı. Çocukluğunda Kādirî şeyhlerinden Mûr Ali Baba'nın sohbetlerine katıldı; rüşdiyede okuduğu sırada Mekkeli Rifâî şeyhi Seyyid Abdullah el-Hâşimî'ye intisap ederek hizmetinde bulundu. Ardından şeyhinin izniyle Tokat'a gidip Nakşibendî-Hâlidî şeyhi Mustafa Hâkī'ye mürid oldu. Onun 1920'de vefatı üzerine yerine geçen Sivaslı Mustafa Takī'nin yanında sülûkünü tamamlayıp hilâfet aldı. İrşad faaliyetine başladığı ilk yıllarda ihvanı derleyip toparlamakta çok sıkıntı çektiği ve tek başına garip kaldığı için kendisini "garîbullah" diye niteleyen İsmail Hakkı Efendi daha sonra bunu "karîbullah" (Allah'a yakın) olarak değiştirdi. İrşad faaliyetleri dolayısıyla çeşitli tarihlerde altı defa tutuklandı. 1938'de İskenderun üzerinden hacca gitmeye niyetlendi; sınırı geçemeyince hacca ayırdığı parayı Zara Cencin (Canova) köyüne su getirmek için kullandı. Bu sırada bir şikâyet üzerine bazı ihvanıyla birlikte otuz sekiz gün hapis yattıktan sonra serbest bırakıldı. Polis baskınlarından korunabilmek için irşad faaliyetlerini 1941'de kiraladığı Çitilin Hanı'nda komisyonculuk yaparak sürdürdü. 1950 yılından vefatına kadar faaliyetlerini Çorapçı Hanı'nın üst katında han sahibinin kendisine ayırdığı bir odada devam ettirdi; ayrıca Örtülüpınar mahallesinde iki katlı büyük bir evi tekke hâlinde kullandı. Şapka kanunu sebebiyle kasket giydiği için "kasketli şeyh" diye anıldı. Hâfız-ı Şîrâzî'nin Dîvân 'ı, Sa'dî-i Şîrâzî'nin Bostân ve Gülistân 'ı, Niyâzî-i Mısrî'nin Divan 'ı gibi eserleri okuyup okuttuğu, özellikle Mısrî'nin Divan 'ına çok değer verdiği belirtilir. Sivas Ulucamii'nin tamiri, Sofu Yûsuf, Serçeli ve Dikimevi camilerinin inşası, çeşitli köprü, sebil ve çeşmelerin yapımı, Sivas İmam-Hatip Okulu'nun inşası ve onarımı gibi hayır hizmetlerine öncülük etti. 2 Ağustos 1969 tarihinde vefat etti; cenaze namazı Sivas Paşa Camii'nde kılındıktan sonra ulucami hazîresine defnedildi. Eserleri — Kaleme aldığı tek eser olan Yâre Yâdigâr isimli mevlid, şeyhi Mustafa Takī'nin Târîh-i Nûr-ı Muhammedî adlı eserinin nazma çekilmiş biçimi olup 175 beyittir. Eserde ayrıca "Muhammed" redifli sekiz beyitlik Türkçe bir kaside ve sekiz beyitlik Arapça bir na't bulunmaktadır. On üç kıtalık "Katre İlâhisi" adlı manzumesi de ayrıca neşredilmiştir.

Abdülvehhâb Gâzî

Sivas'ın en tanınmış ziyaretgâhlarından birinin sahibi olan gazi. 🔴 Bu kayıt dolaylı kaynağa dayanır: zatın müstakil bir ansiklopedi maddesi yoktur; aşağıdakiler, Sivas şehir maddesinin verdiği cümlelerdir. Kaynakta Abdülvehhâb b. Buht adıyla anılır. Sivas ve çevresini ele geçirdiği, fakat şehrin ertesi yıl Bizanslılar tarafından geri alındığı ve kendisinin şehid edildiği kaydedilir (113/731). Türbesi ve Külliyesi — Abdülvehhâb Gazi Türbesi, şehrin yaklaşık bir kilometre doğusunda Akkaya tepesi üzerindeki caminin içindedir. Kemâleddin b. Râhat'ın 721 (1321) tarihli vakfiyesinden, türbenin civarında bir mezarlığın teşekkül ettiği anlaşılmaktadır. Şehirdeki Abdülvehhâb Gazi mahallesi, bu ziyaretgâhın şehir hayatındaki yerinin günümüze ulaşan örneklerindendir.

Şemseddin Sivasî

(Kara Şems)

Halvetiyye'nin Şemsiyye kolunun kurucusu; âlim, şair ve vâiz. 926 (1520) yılında Tokat'ın Zile ilçesinde doğdu. Babası, Horasan'dan göç etmiş bir aileye mensup olan ve Hacı Hızır Amasyalı'dan icâzet almış bulunan Ebü'l-Berekât Muhammed Efendi'dir. Muharrem, İbrâhim ve İsmâil adlı üç kardeşi vardır. İlk tahsiline Zile'de başladı, kardeşleriyle birlikte Tokat'ta Arakiyecizâde Şemseddin Mahvî Efendi'den okudu; medrese tahsilini İstanbul'da tamamladı ve bir süre orada müderrislik yaptı. Daha sonra müderrisliği bırakarak tasavvufa yöneldi. Hac farîzasını yerine getirdi ve vâizlik göreviyle meşgul oldu. Amasya'da, babasının şeyhinin halefi olan Muslihuddin Efendi'ye intisap etti. Ardından yaklaşık on yıl Abdülmecid Şirvânî'nin hizmetinde bulundu ve otuz beş yaşlarında hilâfet aldı. Bağlı olduğu silsile Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî yoluyla Halvetiyye'ye ulaşır. Sivas valisi Hasan Paşa'nın daveti üzerine Meydan Camii'nde (Yenicami) vâizlik görevini üstlendi; burada bir tekke kurarak uzun yıllar irşad faaliyetini sürdürdü. Yetmiş beş yaşında, 1005 (1596) yılındaki Eğri Seferi'ne katıldı; sefer sırasında Azîz Mahmûd Hüdâyî'nin de aralarında bulunduğu tanınmış simalarla görüştü. Rebîülevvel 1006'da (Ekim 1597) Sivas'ta vefat etti ve Meydan Camii haziresine defnedildi. Cenaze namazına yaklaşık altmış bin kişinin katıldığı nakledilir. Tesir Halkası — Kurduğu Şemsiyye kolunu İstanbul'a taşıyan, yeğeni Abdülmecid Sivâsî olmuştur. Kendi yerine oğlu Pîr Mehmed Efendi, ondan sonra damadı Receb Efendi postnişin oldu. Kolun irşad faaliyeti 1925 yılına kadar sürmüştür. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Şiirlerinde Şemsî mahlasını kullandı. Çok sayıda manzum eser vermekle birlikte kaynak onu birinci sınıf şairler arasında saymaz; çünkü süslü söyleyişi değil öğretici gayeyi tercih etmiş, ağır edebî sanatlardan kaçınmıştır. Buna karşılık mesnevileri ve ilâhîleri geniş bir okuyucu bulmuş, ilâhîlerinin bir kısmı bestelenmiştir. Eserleri — Manzum eserleri: Süleymâniyye (964/1557; 1684 beyit, Hz. Süleyman ile Belkıs anlatılır), İbretnümâ (983/1575; 100 hikâye, Attâr'ın İlâhînâme 'sinden tercüme), Gülşen-âbâd (560 beyit; on çiçek üzerinden tevhid), Mevlid (988/1580; 1217 beyit), Heşt Bihişt (adalet, ilim, cömertlik ve fakr üzerine dört bölüm), Mir'âtü'l-ahlâk (Receb 996/1588; on bab hâlinde ahlâk kitabı), Dîvân-ı Şemsî (gazeller ve ilâhîler), Tercüme-i Kasîde-i Bürde (Bûsîrî'nin meşhur kasidesinin tercümesi) ve Menâkıb-ı İmâm-ı A'zam (Cemâziyelevvel 1001/1593). Mensur eserleri: Hallü meâkıdi'l-Kavâid (Zilkade 967/1560; gramer şerhi), Zübdetü'l-esrâr (Şâban 974/1567), es-Safâyih (Molla Câmî'den tercüme), Menâzilü'l-ârifîn (dört bölüm hâlinde tasavvufî öğütler), Menâkıb-ı Çehâr Yâr-ı Güzîn (dört halife hakkında olup en meşhur eseridir), Umdetü'l-edîb (Farsça gramer kaideleri), Emr-i İlâhî ve Hüccet-i İlâhî ve Nakdü'l-hâtır (1003/1595'te başlanmış Kehf sûresi tefsiri). Türbesi ve Külliyesi — Kabrinin üzerine vefatından üç yıl sonra bir türbe yapılmış, burası önemli bir ziyaretgâh hâline gelmiştir.