Şehir
9 kaynaklı kayıt · 6 doğrulanmış konum
Atlasta Amasya için 9 kayıt bulunuyor. Her kaydın kaynağı ve inceleme durumu kendi sayfasında yazar. Dağılım: 8 Evliyâ · 1 Âlim.
Şeyh
Amasya'nın Halvetîliğin Osmanlı topraklarındaki ilk merkezi hâline gelmesinde Pîr İlyas ile birlikte büyük emeği geçen Halvetî şeyhidir; Pîr İlyas'ın önde gelen halifelerinden sayılır. 893/1487-88'de Amasya'da vefat etmiştir. Türbesi Saraydüzü mevkiinde yüksek bir tepe üzerinde olup Gümüşlüzâde Ahmed tarafından yaptırılmıştır. (Kaynak: Metin Hakverdioğlu, 'Halvetîlik ve Amasya'; 'Bir Şehir Bir Tarikat: Amasya ve Halvetîlik')
Şeyh
Asıl adı Ali olan ve Şeyh Seyyidüddîn Ali el-Halvetî diye bilinen velî, Habîb-i Karâmânî'den sonra Amasya'da otuz beş yıl tekkede irşadla meşgul olmuştur. Zâhid bir kişiliği vardı. 1533'te vefat etmiş olup açık kabri Amasya merkezde Mehmed Paşa Camii'nin batısındadır. (Kaynak: Abdülhalim Durma, 'Evliyalar Şehri Amasya', 2003; Metin Hakverdioğlu, 'Halvetîlik ve Amasya')
XV. yüzyılda Merzifon'da yaşayan Kalenderî dervişi; hayatı etrafında oluşan menkıbeler ve Merzifon'daki türbesiyle tanınır. Hayatı hakkındaki bilgiler, Hoca İbrâhim adlı bir kişinin yazdığı Menâkıb-ı Pîrî Baba ile Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme 'sine dayanır. Hoca İbrâhim, 926 (1520) tarihli Tahrir Defteri'nde adı geçen Pîrî Baba Zâviyesi'ni kendisinin yaptırdığını söyler. Eser yazılırken Pîrî Baba'nın yeğeni Ali Dede'nin hayatta olması, ölümünün üzerinden çok uzun süre geçmediğini gösterir; bu bilgilerden hareketle eserin Yavuz Sultan Selim döneminde kaleme alındığı ileri sürülmüştür. 1057 (1647) yılında Merzifon'a uğrayıp türbesini ziyaret eden Evliya Çelebi onun, Ahmed Yesevî'nin Hacı Bektâş-ı Velî ile birlikte Anadolu'ya gönderdiği dervişlerden olduğunu söyler. M. Fuad Köprülü de Evliya Çelebi'nin görüşünü tekrarlayarak Ahmed Yesevî'nin Anadolu'daki halifeleri arasında onun adını Pîr Dede ismiyle sayar. Menâkıbnâme'ye göre Merzifon'un Narince köyündendir. Yedi sekiz yaşlarında iken annesi tarafından Merzifon'da bir ayakkabıcı ustasının yanına çırak verildi. Eserde küçük yaşta ermiş olduğuna vurgu yapılır; bu yaşta bile ibadete çok düşkün olduğu anlatılır. Menâkıbnâme'nin de Evliya Çelebi'nin de asıl konusu, onun dönemin Osmanlı padişahıyla ilişkisidir. Menâkıbnâme'ye göre sabahları erkeklere, öğleden sonra kadınlara ayrılan hamamın külhanında yaşıyordu; kadınların geldiği saatlerde de hamamda kalmaya devam edince Merzifon ulemâsının tepkisini çekti ve padişaha şikâyet edildi. Menâkıbnâme'de o, kendisini cezalandırmaya gelen padişahın önce gönlünü fethedip sonra şehirlerin fethini müjdeleyen ve böylece devrin hükümdarından üstün bir konuma getirilen bir velî olarak anılır. Kaynağa göre bu motif, o dönemde yazılan Vilâyetnâme-i Otman Baba gibi diğer menâkıbnâmelerde de görülür; Fâtih Sultan Mehmed'in dervişlere karşı izlediği olumsuz politikaya bir tepki olarak değerlendirilebilir. Menkıbe aynı zamanda Pîrî Baba'nın kalendermeşrep karakteri yüzünden dönemin ulemâsınca pek sevilmediğine işaret eder. Ölüm tarihi bilinmemektedir. Menâkıbnâme'de, vefatından sonra Narinceli hemşerilerinin ona sahip çıkmak istedikleri, Merzifon ulemâsının buna razı olmadığı belirtilir. Hoca İbrâhim, onun için bir türbe yaptırdığını ve ailesine mensup bir kızı Pîrî Baba'nın yeğeni Ali Dede ile evlendirdiğini anlatır; kaynak bu son olayı Hoca İbrâhim'in Pîrî Baba ile akrabalık bağı kurma çabası olarak da değerlendirilebileceğini söyler. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Bu yuva zatın şiirini değil tasavvufî çizgisini taşır. Kaynak onun bir Kalenderî dervişi olduğunu düşündüren işaretleri sayar: Seyahatnâme'de XVI. yüzyıl civarında Kalenderî dervişlerini nitelemek için kullanılan "ışık" terimiyle anılması, çıplak bir halde dolaşması, Menâkıbnâme'ye göre Fâtih Sultan Mehmed ile karşılaştığında gösterdiği tavırlar ve Otman Baba ile benzerlikleri. Rivayet edilen kerâmet motifleri Hacı Bektâş-ı Velî'ninkilerle de benzerlik gösterir: olağan üstü Kâbe yolculuğu, mevsimi gelmeden meyveleri olgunlaştırma, güvercin kılığına girme bunlar arasındadır. Menkıbelerinde Kerbelâ'ya yapılan atıflar ise Ehl-i beyt muhabbetine vurgu olarak dikkat çeker. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Merzifon'un Tekke mahallesi ndedir; birkaç defa onarım gördüğü bilinen türbe en son 1977 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır. Zâviyesi 926 (1520) tarihli Tahrir Defteri'nde kayıtlıdır; o dönemde zâviyede Şahkulu Baba b. Bâyezîd adında biri şeyhlik yapıyordu ve 982-983 (1574-1575) tarihli Tahrir Defteri'nden bu görevini hâlâ sürdürdüğü anlaşılmaktadır. Evliya Çelebi ziyareti sırasında tekkede Memi Dede Can adlı bir şeyhin görev yaptığını, tekkeye ve Pîrî Baba'nın yaşadığına inanılan hamama pek çok ziyaretçinin gidip geldiğini kaydeder. Daha sonraki devirlerde şahsiyeti etrafında pek çok menkıbe meydana gelmiştir.
Pîr
Pîr İlyas neslinden gelen Halvetî velîsidir; kaynaklarda Pîr İlyas'ın torunu ve Pîr Hüsâmeddîn-i Halvetî'nin oğlu olarak gösterilir. Amasya'da Halvetîliğin sürdürülmesinde rol almış önde gelen şahsiyetlerdendir. Türbesi Amasya'da 'Aşağı Pirler' diye bilinen Çilehâne Camii içindedir; cami ve halvet hücreleri 1412'de Yâkub Paşa tarafından yaptırılmıştır. (Kaynak: 'Pîr Cemâleddîn Abdurrahmân', Evliyalar Ansiklopedisi; Metin Hakverdioğlu, 'Halvetîlik ve Amasya')
Şeyh
Asıl adı İğnecizâde Şeyh Safiyüddîn Mahmûd Halvetî olup Şeyh Zekeriyyâ Halvetî'nin halifesidir ve onun vefatından sonra tekkesinin şeyhi olmuştur. Amasya'da yetişen Halvetî velîlerindendir. Türbesi Amasya'nın Kocacık mahallesinde çarşı içindedir; içinde İğneci Baba ile oğluna ait iki sanduka bulunur. (Kaynak: 'İğneci Baba', Evliyalar Ansiklopedisi; Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü; Metin Hakverdioğlu, 'Halvetîlik ve Amasya')
Asıl adı Dede Bahşî bin İbrâhim olan ve 'Akbilek Evliyâsı' diye anılan âlim, Taşova'nın Uluköy köyünde doğmuştur. Amasya'daki tahsilinden sonra Mısır'a giderek Celâleddîn es-Süyûtî, Zekeriyyâ el-Ensârî ve Şemseddîn es-Sehâvî gibi âlimlerden ders almış, fıkıh ve tefsirde derinleşmiştir. 1523-24'te Amasya'da vefat etmiş olup türbesi Şeyhcui mahallesinde Akbilek bahçeleri yakınındaki tepede, küçük bir mescidle birliktedir. (Kaynak: Abdülhalim Durma, 'Evliyalar Şehri Amasya', 2003; Rahime Özdoğan, 'Amasya'da Adak Yerleri', 2006)
Hazretleri
Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve divan şairi; şiirleri Doğu Anadolu ile Kuzey Azerbaycan'da bugün de okunmaktadır. Karabağ bölgesinin Zengezur kazasına bağlı Cicimli köyünde doğdu. Doğum yılı kaynaklarda üç ayrı şekilde kaydedilir: 1212 (1797), 1220 (1805) ve 1230 (1815). Ailesi, Horasan'dan Karabağ'a göç eden Seyyid Muhammed Şemseddin Akabâlî'ye dayanan Cicimli Seyyidleri 'dir; babası, Mîr Paşa diye anılan Seyyid Rükneddin Efendi'dir. Başlangıçta resmî eğitime direnç gösterdikten sonra Karakaş'ta Mahmud Efendi'den, ardından Şeki'de Şikest Abdullah Efendi'den okudu. Sonunda, bir rüyada aldığı işaret üzerine Nakşibendî-Hâlidî şeyhi İsmâil Sirâceddin Şirvânî 'ye (Kürdemirî) intisap etti. 1839'da hac için Mekke'ye gitti. 1841-1852 yılları arasında Karabağ'da mürşid olarak faaliyet gösterdi; bu dönemde evlendi ve oğlu Sirâceddin doğdu. 1855-1858 arasında İstanbul'da ikamet etti; Emîr Buhârî Tekkesi şeyhliğinin kendisine teklif edildiği nakledilir. 1866-1883 yılları arasında ise Merzifon'a yerleşerek Kur'an ve hadis dersleri verdi. Müridlerinin kalabalıklığından duyulan siyasî endişe ile Emevîler'in Ehl-i beyt'e muamelesini eleştiren söylemi şikâyetlere yol açtı ve 1885 yılında Harput'a sürgün edildi. Eylül 1886'da vefat etti; naaşı vasiyeti üzerine Amasya'ya getirilerek defnedildi. Tesir Halkası — Resmî konumu Nakşibendî-Hâlidî şeyhliği olmakla birlikte müridleri onu bir tarikat kurucusu (pîr) saymışlardır. Başlıca halifeleri arasında Maraşlı Gazi Osman Efendi ile Tokatlı Hacı Zekeriyyâ Efendi bulunur. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Tekke şiirinin sade söyleyişi yerine klasik divan geleneğinde yazdı; alışılmış tasavvuf ıstılahından kaçındı ve bunun yerine ilâhî aşkı, Ehl-i beyt sevgisini ve melâmet i öne çıkardı. Eserleri en çok Fuzûlî 'ye yakınlık gösterir. Azerî Türkçesiyle ve aruz vezniyle yazmıştır. Eserleri — 1. Türkçe Dîvan (1301/1884; 1326/1908). 644 gazel, 119 rubâî ve başka nazım şekillerini içerir; çay üzerine 520 beyitlik Çaynâme ile Nigârnâme şerhi de bu divanda yer alır. 2. Farsça Dîvan (1329/1910). Düzenlenmiş bir derlemedir. 3. Nigârnâme (1305/1887). İlâhî aşkı işleyen tasavvufî-alegorik bir manzum-mensur eserdir. Türbesi ve Külliyesi — Kabri Amasya'dadır; 1894 yılında kabrinin bulunduğu yere Şirvanlı Camii yapılmıştır.
Hazretleri
1782'de Şirvan'ın Şamahı kazasına bağlı Kürdemir köyünde doğan Hâlidî-Nakşibendî şeyhidir. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'nin halifesi olup 'Sirâceddin' lakabını ondan almıştır. 1828'de Amasya'ya gelmiş, ömrünün son yıllarını burada geçirmiş ve 1847'de (H.1264) Ramazan ayında kolera salgınında vefat etmiştir. Kabri, oğlu Şirvanizâde Mehmed Rüştü Paşa'nın yaptırdığı Yukarı Türbe'dedir (Şamlar/Sofular mahallesi).
Hazretleri
Amasya'da doğan, Gümüşlüzâde diye de anılan Halvetî şeyhidir. Şirvan'da Sadreddîn-i Hiyâvî'nin halkasına katılıp Halvetî tarikatına intisap etmiş; 1405'te Amasya'ya dönerek Halvetîliği Anadolu'da yaymıştır. 1413'te Anadolu Beylerbeyi Yâkub Paşa'nın vakfıyla kurulan tekke Amasya'da tarikatın merkezi olmuştur. 1433'te vefat etti; türbesi (Yukarı Pirler / Pîr İlyas Türbesi) Pirler Parkı'nda Çilehâne Camii'nin güneyindedir.
