Tanınmış Yemenli muhaddis; fıkıh bablarına göre tertip edilmiş büyük hadis külliyatı el-Musannef'in müellifi. Tam adı Ebû Bekr Abdürrezzâk b. Hemmâm b. Nâfi' es-San'ânî el-Himyerî'dir. Kaynaklarda el-hâfızu'l-kebîr, allâme, şeyhü'l-İslâm ve muhaddisü'l-vakt gibi unvanlarla anılır.
126'da (743-44) San'a'da doğdu. İlk tahsilini aile çevresinde yaptı. On sekiz yaşlarındayken Yemen'e gelen İbn Cüreyc ile görüşüp ondan hadis aldı.
Yirmi yaşlarında Hicaz, Şam ve Irak gibi ilim merkezlerine seyahatlere çıktı; bu seyahatlerde Ma'mer b. Râşid, Süfyân es-Sevrî, Süfyân b. Uyeyne, Mâlik b. Enes ve devrinin diğer büyük âlimlerinden hadis tahsil etti. En çok faydalandığı hocası Ma'mer b. Râşid'in yanında yaklaşık sekiz yıl kalıp ondan on bin kadar hadis yazdı; Ma'mer de onun hadis ilmindeki önemli yerini kabul ederek onu övmüştür. Fıkıh bilgisini Evzâî, Süfyân es-Sevrî ve Ebû Hanîfe'den aldı.
Hepsini arz ve semâ yoluyla aldığını söylediği on yedi bin hadisi ezbere bildiği ve hadislerini yazılı kaynaklardan rivayet etmeye itina gösterdiği kaydedilir.
Ömrünün sonuna doğru gözlerini kaybetti. Ahmed b. Hanbel'in söylediğine göre bundan sonra, daha önce kitabında bulunmayan bazı hadisler ondan rivayet edilmeye başlandı; Ahmed b. Hanbel, Nesâî ve İbnü's-Salâh eş-Şehrezûrî gibi âlimler, gözlerini kaybettikten sonra ondan duyulan rivayetler hakkında ihtiyatlı davranılması gerektiğine işaret eder. 211 (826-27) yılında vefat etti.
Tesir Halkası — Kendisinden rivayette bulunan muhaddisler arasında Yahyâ b. Maîn, Ali b. Medînî, İshak b. Râhûye, Züheyr b. Harb ve bir yıl kadar yanında kalıp birçok hadisini alan Ahmed b. Hanbel gibi önemli şahsiyetler vardır. Hocalarından Süfyân b. Uyeyne ile Mu'temir b. Süleyman da ondan birer hadis rivayet etmiştir. İmam Buhârî ondan 110, Müslim de 409 hadisi eserine almıştır.
Eserleri — Birçok eser yazdığı kaydedilir; günümüze ulaşanlar şunlardır. ① el-Musannef fi'l-hadîs: fıkıh bablarına göre tertip edilmiş büyük bir hadis külliyatıdır ve Ma'mer b. Râşid'e nisbet edilen Kitâbü'l-Câmi' ile son bulur. Merfû hadislerin yanı sıra mevkuf ve maktû haberleri de ihtiva eden eserde 21.033 hadis yer alır; bunların bir kısmı ağır tenkitlere uğramıştır. Habîbürrahman el-A'zamî tarafından neşre hazırlanmış, 1971-1975 yıllarında Beyrut'ta on bir cilt olarak basılmıştır. ② et-Tefsîr: hocası Ma'mer b. Râşid tarikiyle Katâde'nin Tefsîr'ini de ihtiva eder; bir nüshası Kahire'de Dârü'l-kütübi'l-Mısriyye'de, diğeri Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Kütüphanesi'ndedir. ③ Kitâbü's-Salât: bilinen tek nüshası Zâhiriyye Kütüphanesi'ndedir. ④ el-Emâlî fî âsâri's-sahâbe: Zâhiriyye ve Kahire kütüphanelerinde birer nüshası vardır. ⑤ es-Sahîfe: Ma'mer b. Râşid – Zührî – Saîd b. Müseyyeb – Ebû Hüreyre tarikiyle rivayet ettiği hadisleri ihtiva eder; bilinen tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. Ma'mer – Zührî – Sâlim b. Abdullah – Abdullah b. Ömer tarikiyle gelen diğer bir sahîfesi de aynı yerdedir; her iki sahîfenin muhtevası Ahmed b. Hanbel'in el-Müsned'inde bulunur.
Çok Görüşlü Görüşler
Kaynak madde Ehl-i sünnet hadis tenkidi (cerh ve ta'dîl) geleneği içinde yazılmıştır; atlas aşağıdaki noktalarda muhaddislerin hükümlerini isimleriyle yan yana kaydeder ve taraf tutmaz. Madde müellifinin kendi değerlendirmeleri ayrıca "kaynak" diye belirtilmiştir.
Güvenilirliği hakkındaki hükümler — Abbas b. Abdülazîm el-Anberî onu yalancılıkla itham etmiştir; kaynak, Zehebî'nin de belirttiği gibi bu görüşün muhaddislerce benimsenmediğini söyler.
Şiî temayül iddiası — Hz. Ali'ye muhabbet duyması ve Ehl-i beytin faziletine dair hadisler rivayet etmesi sebebiyle onu Şiîlik'le itham edenler olmuştur. Bu ithamın dayanaklarından biri olarak, meclisinde Muâviye'den söz edilmesine karşı sert bir söz söylediğine dair, Zehebî'nin Mîzânü'l-i'tidâl'de naklettiği bir rivayet gösterilir. Ahmed b. Hanbel, bir yıl kadar yanında kalıp birçok hadisini aldığı hocasından Şiî olduğu kanaatini doğrulayacak herhangi bir şey duymadığını söyler. Yahyâ b. Maîn, Şiî olduğu gerekçesiyle hadislerinin terk edilip edilmeyeceği sorusuna, irtidad etse bile hadislerinin terk edilemeyeceğini söyleyerek hadis ilmindeki üstün mevkiine işaret eder. Zehebî onu Şiîlik'le itham etmenin doğru olmadığını, bu konuda aşırılığa kaçmadığını, sadece Hz. Ali'ye duyduğu muhabbet sebebiyle onunla savaşanlara kızdığını söyler ve hadislerinin terk edilemeyeceğini ifade eder. Kaynak ise onun kendi ifadelerinden, Hz. Ali'ye muhalefet etmeyi bir kusur saymakla birlikte Ebû Bekir ile Ömer'i fazilet bakımından Ali'den üstün gördüğünün anlaşıldığını ve bunu bizzat Hz. Ali'nin de bu üstünlüğü kabul etmesine dayandırdığını belirtir. Atlas bu hükümleri sahiplerine bağlı olarak kaydeder; nitelemenin kendisi hakkında hüküm vermez.
Kabrin yeri — Kaynak madde vefat yılını (211/826-27) verir; vefat yerini ve kabrini anmaz. Atlas kaydının San'a'daki konumu bu kaynakla teyit edilmiş değildir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 1, s. 298-299, “ABDÜRREZZÂK es-SAN‘ÂNΔ maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000458 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.