Ebü'l-Gays b. Cemîl

Yemenli sûfî; Kādiriyye'ye bağlı Ehdeliyye kolunun Gaysiyye şubesinin kurucusu. Tam adı Ebü'l-Gays Sa'd (Saîd) b. Selm b. Cemîl el-Yemenî'dir.

Doksan beş yaşlarında vefat ettiğine dair rivayet doğru kabul edilirse 556 (1161) yılı civarında doğduğu söylenebilir. Yemen'in Tihâme bölgesinin kıyı kesiminde dünyaya geldiği, Hacûr bölgesinden bir kabileye mensup ve mevâlîden olduğu kaydedilir. Ailesi ve çocukluk dönemi hakkında yeterli bilgi yoktur.

Kaynaklarda gençliğinde yol keserek eşkıyalık yaptığı, bir gün ağaca çıkıp gelmekte olan bir kervanı gözlediği sırada duyduğu “Seni de gözetleyen biri var” hitabından etkilenerek Allah'a yöneldiği anlatılır; kaynak, hayatının bu yönüyle ilk dönem sûfîlerinden Fudayl b. İyâz'a benzediğini belirtir. Rivayete göre bu halin ardından silâhını bırakıp amaçsızca dolaşırken bir dervişle karşılaşmış, onun Zebîd'e gitmekte olduğunu öğrenince kendisiyle beraber gitmeye karar vermiştir. Tasavvuf yoluna girdiğinde on sekiz yaşında olduğu belirtilir.

Zebîd'de dönemin meşhur şeyhlerinden Ali b. Eflah'ın müridi oldu; kaynağa göre bu sırada kendisinden birtakım kerâmetler zuhur etmeye başladı. Daha sonra Ali b. Eflah'ın yanından ayrılarak Mürâvea'da bulunan, Kādiriyye'nin Ehdeliyye kolunun pîri Ebü'l-Hasan Ali b. Ömer el-Ehdel'e (ö. 650/1252) intisap etti; ayrılışının sebebi hakkında iki yorum vardır (ayrıntı Çok Görüşlü Sunum'da). “İbn Eflah'ın yanından ham bir inci tanesi olarak ayrıldım, beni Ali el-Ehdel deldi” sözü, iki şeyhin de kendisini etkilediğini gösterir.

Bazı kaynaklara göre Ali el-Ehdel'den bir süre faydalandıktan sonra Yemen'deki Cibâlüşşâmiyye'ye çekildi; burada kendisinden hârikulâde haller zuhur edince aralarında fakihlerin de bulunduğu birçok kişi çevresinde toplandı. Bu bölgede Zeydîlik güçlendiğinden Tihâme'ye inerek fakih Ahmed b. Atâ ile birlikte onun Surdud vadisindeki Beytüatâ diye bilinen köyüne yerleşti. Burada şöhreti arttı; kendisine bağlı sûfîlerin oluşturduğu topluluk Gaysiyye diye anıldı. İrşad faaliyetine başladığında otuz beş yaşında olduğu belirtilir.

Ali el-Ehdel'in yanı sıra dönemin meşhur Yemen sûfîlerinden Ahmed b. Alvân ile de irtibatı olduğu bilinir; Ahmed b. Alvân'ın ona kendi mânevî halini bildiren bir şiir yazıp gönderdiği, onun da bu şiire yine bir şiirle karşılık verdiği kaydedilir. 1248-1258 yılları arasında Zeydîler'in imamı sıfatıyla faaliyet gösteren Mehdî-Lidînillâh Ahmed b. Hüseyin ile de mektuplaştığı belirtilir: Ahmed b. Hüseyin onun sözü dinlenen bir zat olduğunu öğrenince desteğini almak için bir mektup yollamış; Ebü'l-Gays, Kur'an'daki “lehû da'vetü'l-hak” (er-Ra'd 13/14) âyetini öğrendiğinden beri kulların davetine icabet etmediğini, nefsinden başka kimseye de kılıç çekmediğini söyleyerek kendisini mâzur görmesini istemiştir.

Vefat ettiği 651 (1253) yılına kadar Beytüatâ köyünde kaldı ve buraya defnedildi.

Tesir Halkası — Ona nisbet edilen Gaysiyye, ikinci şeyhi Ali el-Ehdel'e nisbetle anılan Ehdeliyye'nin, dolayısıyla Kādiriyye'nin bir şubesi olarak kabul edilir. Müridleri arasında Cemâleddin Muhammed b. Safîh, Ömer b. Ahmed Huşeyber, Fîrûz ve Îsâ b. Haccâc el-Âmirî gibi isimler zikredilir. Vefatından sonra yerine halifesi Fîrûz geçmiştir.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynaklarda daha çok kerâmetleri nakledilir; tasavvufî görüşleriyle ilgili çok az bilgi bulunur. Okuma yazma bilmediği rivayet edilir. Kaynağın önemli saydığı bir bilgiye göre başlangıçta semâya karşıydı; hatta semâ ettiğini duyduğu bir grup sûfî ile savaşmak için yola çıkmış, ancak yolda yaşadığı bir hal sebebiyle bundan vazgeçmiş ve kendisi de semâ etmiştir.

Eserleri — Sözlerinin bir müridi tarafından derlendiği belirtilir (Yâfiî, Mir'âtü'l-cenân; Ahmed b. Ahmed ez-Zebîdî; Ahmed b. Muhammed eş-Şâmî). Ancak İbnü'l-Ehdel'e göre bu eserin ona aidiyeti şüphelidir.

Türbesi ve Külliyesi — Surdud vadisindeki Beytüatâ köyüne defnedilmiştir. Türbesi günümüzde pek çok ziyaretçisi bulunan meşhur bir ziyaretgâhtır.