Ahmed-i Hânî (Şeyh Ahmed)

Şair, mutasavvıf ve âlim; Kürtçe'nin klasik mesnevisi sayılan Mem û Zîn'in müellifi ve halk arasında velî kabul edilen bir zat.

1061 (1651) yılında doğdu. Babasının adı İlyas'tır. Nisbesinin Hakkâri yakınındaki Han köyünden, Hânî aşiretinden yahut Hâniyan ailesinden geldiği söylenir. Doğu Anadolu'yu dolaşarak Arapça, belâgat ve dinî ilimleri tahsil etti; astronomiyle de meşgul oldu.

Devrin bölgesel kültür merkezlerinden Cizre'de ikamet etti ve Mem û Zîn'i burada kaleme aldı. Daha sonra Eski Bayazıt'a (Doğubayazıt) yerleşti ve ömrünün sonuna kadar orada kaldı.

Vefat tarihi, "Târe Hânî ilâ rabbih" terkibinin ebced hesabıyla verdiği 1119 (1707) yılı olarak kabul edilir.

Tesir Halkası — Yetiştirdiği talebeler arasında İsmâil Bâyezîdî (ö. 1121/1709), Şerîf Han Cûlâmergî (ö. 1161/1748) ve Murad Han Bâyezîdî (ö. 1192/1778) sayılır. Vefatından sonra halk arasında velî kabul edilmiş, kabri ziyaretgâh hâline gelmiştir; Said Nursi'nin gençliğinde onun kabrini ziyaret ettiği nakledilir. Mem û Zîn ise tesirini kitap yoluyla sürdürmüştür: eser Rusça'ya (Rudenko, 1962), Arapça'ya mensur olarak (Bûtî, 1957) ve Türkçe'ye (Bozarslan, 1968 ve 1975) çevrilmiş, 1991'de Türkiye'de sinemaya uyarlanmıştır.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Şiirinde kelâm, varlık, ahlâk ve toplum meseleleri iç içedir. Sünnî-Eş'arî çizgide bir kelâmcı olarak yaratılışın sırlarını ve ilâhî sorumluluk meselesini işler; tabiattaki zıtlıkların anlamayı ve âhengi doğurduğunu, kötü görünenin gerçekte hayır olabileceğini savunur. Devrinin sıkıntılarını dile getirir ve çözüm olarak toplumsal dayanışma ile eğitimi gösterir; hikmetin yerini maddeciliğin almasından yakınır. Tasavvufî yönüyle, insanın karakterini gerçek mânada değiştirenin yalnız ilâhî aşk ve takvâ olduğunu söyler. Mevlânâ ve Câmî gibi mutasavvıf şairlerin tesirindedir; kaynak, onun hakkında ileri sürülen İslâm öncesi tesir iddialarının dayanaksız olduğunu belirtir.

Eserleri — 1. Mem û Zîn (1104/1693). Leylâ ile Mecnûn tarzında, altmış bölümden oluşan ve 3000 beyit civarında olan bir aşk mesnevisidir. Konusu şudur: divan kâtibi Mem, emîrin kız kardeşi Zîn'i sever; hizmetli Bekir bu birleşmeye engel olur; iki âşık da hasretten ölür, dostları Bekir'i öldürerek onların intikamını alır. Cizre'deki kabirleri ziyaret edilmektedir. İlk baskısı İstanbul'da (1335), ikinci baskısı Halep'te (1947) yapılmıştır. 2. Nûbahârâ Bıçûkân (1094/1683). On üç ayrı vezinde yazılmış manzum Arapça-Kürtçe sözlüktür; Kur'an öğrenen çocuklara gramer tahsilini kolaylaştırmak için düzenlenmiştir. Hâlidî'nin eseriyle birlikte basılmış (İstanbul 1310), Cezerî tarafından Şam'da yeniden yayımlanmış, Zinar tarafından Latin harflerine aktarılmıştır (İstanbul 1992). 3. Akîdâ Îmân. İslâm'ın esaslarını Sünnî bakışla anlatan seksen beyitlik manzum bir akaid metnidir; tevhid, nübüvvet, ilâhî sıfatlar, şefaat ve âhiret konularını işler, ef'âl-i ibâd meselesine girer, Eş'arî ve Mâtürîdî görüşlerden seçmeli olarak yararlanır. 4. Çârkûşe. Her beytinde Arapça, Farsça, Türkçe ve Kürtçe bir arada kullanılan rubâîlerdir; aşk, ayrılık ve vuslat konulu beş tanesi günümüze ulaşmıştır. Nûbahârâ Bıçûkân ile Akîdâ Îmân'a Ahmed Hilmî şerh yazmıştır.

Türbesi ve Külliyesi — Kabri Doğubayazıt'ta İshak Paşa Sarayı'nın yakınındadır ve bugün de ziyaretgâhtır.