Türk âlimi ve müellif; dersiâm ve müderris.
1875 yılında İskilip'in Tophane köyünde doğdu. Babası Mehmed Ali Ağa, annesi Nazlı Hanım'dır. Altı aylıkken yetim kaldı ve dedesi Hasan Kethüdâ tarafından büyütüldü.
Mahallî tahsilinin ardından ailesinin muhalefetine rağmen İstanbul'a gitti. Medrese tahsilini 1902'de tamamlayarak ruûs imtihanını kazandı ve 1903'te Fâtih Camii'nde ders vermeye başladı. 1905'te İstanbul Dârülfünunu İlâhiyat Şubesi'nden mezun olduktan sonra Kabataş Lisesi'nde Arapça okuttu.
Faaliyetleri sebebiyle bir şeyhülislâm tarafından Bodrum'a sürüldü; ardından Kırım ve Varşova'ya gitti ve II. Meşrutiyet'in ilânından sonra döndü. 1910 yılında medrese müfettişliği yaptı; Sebîlürreşâd ve Beyânülhak gibi dergilere yazılar yazdı. 31 Mart Vak'ası'nın ardından bir hafta hapis yattı. 1913'teki Mahmud Şevket Paşa suikastının ardından Sinop, Çorum ve Sungurlu'ya yaklaşık on sekiz ay süreyle sürgün edildi; yetkililer daha sonra suçsuzluğunu kabul etmiştir.
Şubat 1919'da, Mustafa Sabri Efendi'nin başkanlığındaki Cemiyet-i Müderrisîn'in ikinci başkanı oldu; Sabri Efendi şeyhülislâm olunca cemiyetin başkanlığını üstlendi. Kasım 1919'da Teâlî-i İslâm Cemiyeti adını alan cemiyet çok sayıda eser yayımladı ve Anadolu'nun çeşitli yerlerinde şubeler açtı.
1924 tarihli Frenk Mukallidliği ve Şapka adlı risâlesi şapka kanununa karşı bir metin olarak görüldü. 7 Aralık 1925'te tutuklandı ve Ankara İstiklâl Mahkemesi'nde yargılandı. Önce beraat ettiği hâlde tutukluluğu devam etti; savcı üç yıl kürek cezası talep etmişken mahkeme idam kararı verdi. 4 Şubat 1926'da Babaeski eski müftüsü Ali Rızâ Efendi ile birlikte idam edildi.
Eserleri — Mir'âtü'l-İslâm (1332), İslâm Yolu (1338), Tesettür-i Şer'î (1339), Dîn-i İslâm'da Men'-i Müskirât (1340) ve hakkındaki yargılamaya konu olan Frenk Mukallidliği ve Şapka (1924).
Çok Görüşlü Görüşler
🔴 Yargılamanın kaydı kendi içinde tutarsızdır. Kaynağın verdiğine göre: önce beraat etmiş, buna rağmen tutukluluğu devam etmiş; savcı üç yıl kürek cezası talep etmişken mahkeme idam kararı vermiştir. Atlas bu üç kaydı da olduğu gibi bırakır; hiçbirini diğerinin lehine yumuşatmaz.
Bu kayıt yakın tarihin tartışmalı bir olayına değinmektedir. Atlas burada bir hüküm vermez; okuduğu kaynağın verdiği bilgiyi aktarır. Olayın hukukî ve siyasî değerlendirmesi bu atlasın konusu değildir (ilke 3 ve 6).
Bir sürgünün sonradan iadesi. 1913 sonrasındaki sürgünü hakkında kaynak, yetkililerin daha sonra suçsuzluğunu kabul ettiğini kaydeder.
Kaynaklar
- Evliyalar Ansiklopedisi · “İskilipli Atıf Hoca” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Sadık Albayrak · c. 22, s. 583-584, “İSKİLİPLİ MEHMED ÂTIF EFENDİ” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000113 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.
Dış kayıtlar: TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi