Muhammed Baba Semmâsî

Hâcegân silsilesinin («silsile-i hâcegân», üstatlar zinciri) Orta Asyalı sûfîsi; Bahâeddin Nakşibend'i mânevî evlâtlığa kabul eden ve silsilede onun yolunu hazırlayan nakledici halka.

Buhara'ya üç fersah mesafedeki Râmîtan yöresinin Semmâs (veya Semmâsî) köyünde doğdu; kaynak doğum yılı vermez. Hayatının erken döneminde Hâce Ali Râmîtenî'ye («Hazret-i Azîzân») bağlandı.

Râmîtenî ömrünün büyük kısmını Buhara çevresinde geçirmiş, kesin olarak belirlenemeyen bir tarihte Hârizm'e göç etmişti. Semmâsî'nin Buhara yöresinde kaldığı anlaşılır; bununla birlikte şeyhini Hârizm'de en az bir kez ziyaret etmiş olmalıdır, çünkü Râmîtenî 721/1321'de ölüm döşeğinde onu yegâne halefi tayin ettiğinde yanında bulunuyordu.

Semmâsî'nin «üstatlar zinciri»ne kattığı en önemli isim kendi baş halifesi Emîr Külâl'dir. Tasavvuf yoluna girmeden önce güreşe düşkün olan Emîr Külâl, bir gün Râmîtan'da güreş sırasında Baba Semmâsî'nin güçlü bakışını üzerinde hissedince bu uğraşı bıraktı ve tasavvufa yöneldi; o günden sonra hemen hemen hiç ayrılmaksızın Semmâsî'nin yanında kaldı.

Semmâsî'nin şöhreti asıl olarak Nakşibendiyye'nin pîri Hâce Bahâeddin Nakşibend'i mânevî evlât edinmesine dayanır. Buhara'nın bir dış mahallesi olan Kasr-ı Hindüvân'dan geçerken toprağından güçlü bir koku yükseldiğini söyler, bunu büyük bir mânevî üstadın doğacağına işaret sayardı. 718/1318'de bir gün kokunun her zamankinden kuvvetli olduğunu belirtti; Bahâeddin'in üç gün önce doğduğu anlaşıldı. Semmâsî'nin müridi olan dedesi bebeği hayır duası için ona getirdi; Semmâsî onu mânevî evlâtlığa kabul etti. Aynı zamanda, olgunluk çağına erdiğinde yetiştirilmesini Emîr Külâl'e havale etti; Bahâeddin'in on sekiz yaşına kadar Semmâsî'yi tekrar görüp görmediği açık değildir. Hayatındaki en belirleyici kişi olduğu anlaşılan dedesi evlenme zamanının geldiğine karar verince onu, onayını almak üzere Baba Semmâsî'ye gönderdi. Bahâeddin bu ziyarette birtakım hârikulâde haller müşahede etti; fakat gelin ancak Semmâsî'nin Kasr-ı Hindüvân'a iade-i ziyarette bulunmasından sonra, onun doğrudan nezaretinde seçildi ve nikâh kıyıldı.

Erken Nakşibendî kaynaklarının hiçbiri Baba Semmâsî'nin vefatı için tarih vermez; XIII/XIX. yüzyılın ünlü menâkıb derlemesi, Gulâm Server Lâhûrî'nin Hazînetü'l-asfiyâ'sı vefatı 755/1354'e yerleştirir ve doğduğu köye defnedildiğini ekler. Mânevî babasının vefatından sonra Bahâeddin, Semmâsî'nin talimatı gereğince resmî intisap ve terbiye için Emîr Külâl'e teslim edilmeden önce, dedesi tarafından o şehrin sûfî üstatlarından istifade etmesi için Semerkant'a götürüldü.

Semmâsî hakkında bunların dışında bilinen tek şey, bağında çalışırken sık sık vecd hallerine kapıldığıdır. Kendisine hiçbir yazılı eser nisbet edilmez; silsile tarihindeki önemi tamamen bir nakledici olmasından ibaret görünür ve adının parıltısı Bahâeddin Nakşibend'in adına yakınlığıyla artmıştır.

Tesir Halkası — Emîr Külâl'in yanı sıra üç halife bıraktı: en büyük oğlu Hâce Mahmûd Semmâsî, Hâce Sûfî Sûhârî ve Mevlânâ Dânişmend Ali. Silsile Emîr Külâl üzerinden Bahâeddin Nakşibend'e ulaşmıştır.

Türbesi ve Külliyesi — Kaynağın aktardığına göre Hazînetü'l-asfiyâ, onun doğduğu köy Semmâs'a defnedildiğini kaydeder. Kaynak türbe yapısı hakkında bilgi vermez.