Ali er-Râmîtenî

Hicrî VII ve VIII. yüzyıllarda Mâverâünnehir'de yaşamış Hâcegân silsilesi şeyhlerinden; Hâce Azîzân (Hazret-i Azîzân) diye meşhurdur. Bazı kaynaklarda nisbesi tashifle «Râmtînî» biçiminde geçer.

Yaklaşık 591 yılında Buhara'ya iki fersah uzaklıktaki Râmîtan kasabasında doğdu; dinî ilimleri de bu kasabada tahsil etti ve dokumacılıkla geçindi. Câmî, Mevlânâ'nın (ö. 672) bir gazelinde geçen «Hâce Nessâc»ın Râmîtenî olduğunu yazar.

Tarikatta Mahmûd İncîr Fağnevî'nin (ö. 717) müridiydi; Emîr Hurd lakaplı Emîr Hüseyin Vâbkenevî'den sonra Fağnevî'nin ikinci halifesi sayılır. Fağnevî'nin vefatından sonra Hâcegân şeyhliğine geçti.

Ömrünün büyük kısmını Buhara çevresinde geçirdi. Kesin olarak bilinmeyen bir tarihte Buhara'dan Bâverd'e (Ebîverd), oradan da Hârizm'e gitti ve Hâcegân yolunu Hârizm'de yaydı; Hârizmliler bu yüzden ona «Şeyh Ali Bâverdî» derlerdi. Hârizm'e yerleşerek Hâcegân'ın etki alanını Buhara ve çevresindeki köylerin ötesine taşıdı.

Uzun bir ömürden sonra yaklaşık 130 yaşında Hârizm'de vefat etti ve orada defnedildi. Fahreddin Ali Safî vefatını 715 olarak yazar, fakat tereddütle 721 tarihini de ekler. Şeyhi Fağnevî 717'de (Dârâ Şükûh'a göre 715'te) vefat ettiği ve Râmîtenî yaklaşık dört yıl Hâcegân şeyhliği yaptığı için kaynak 721'i daha doğru bulur. Encyclopaedia Iranica da onun 721/1321'de ölüm döşeğinde Muhammed Baba Semmâsî'yi yegâne halefi tayin ettiğini yazar; Semmâsî'nin şeyhini Hârizm'de en az bir kez ziyaret etmiş olması gerektiğini, çünkü o anda yanında bulunduğunu belirtir.

İki oğlu vardı: Hâce Hurd diye tanınan Muhammed ve irşad icazeti verdiği İbrâhim (ö. 793). Hârizm'deki hankahını vefatından sonra İbrâhim yönetti; büyük oğlu Muhammed Hurd babasının vefatından kısa süre önce ölünce halifelik İbrâhim'e geçti.

Tesir Halkası — İbrâhim'in yanı sıra dört halife yetiştirdi: Muhammed Külâhdûz, Muhammed Hallâc-ı Belhî (Muhammed Silâh diye de anılır), Muhammed Bâverdî ve Muhammed Baba Semmâsî (ö. 755). En seçkin halifesi Semmâsî'dir; Semmâsî, Râmîtenî'nin isteği üzerine Bahâeddin Nakşibend'i (ö. 791) çocukken mânevî evlâtlığa kabul edip terbiyesini üstlendi. Bahâeddin, Râmîtenî'den çok etkilenmiş ve onun öğretilerine büyük önem vermiştir.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Pîri Fağnevî gibi cehrî zikre inanırdı. Gerekçesi şuydu: bütün âlimlerin icmâıyla ömrün son nefesinde zikri, meselâ tehlîli, yüksek sesle söylemek caizdir; dervişler için ise her nefes son nefes sayılır. Alâüddevle Simnânî (ö. 736) bu konuda kendisine soru yönelttiğinde «Biz de sizin hafî zikir yaptığınızı işitiyoruz; o hâlde sizin zikriniz de cehrî olmuş olur» cevabını verdi. Bununla birlikte hafî zikri reddetmez; cehrî zikrin yeni başlayanlara, hafî zikrin kâmillere yaraştığını söyler. Dârâ Şükûh (ö. 1069) Hasenâtü'l-ârifîn'de «Keşke riyazet ve mücahede ehli yolun daha yakın olduğunu bilseydi» sözünü onun şathiyesi sayar ve mücahede, riyazet ve ibadetin vuslatın sebebi olmadığı yönünde yorumlar. Sözü daha eksiksiz nakleden Fahreddin Ali Safî (ö. 939) ise riyazetten başka, vuslata daha yakın yolun sâlikin kendini bir gönül ehlinin gönlüne yerleştirmesi olduğunu aktarır: gönül ehlinin kalbi Allah'ın inayetine mazhar olduğundan, sâlik de bu nazar ve inayetten pay alır. Fahreddin Ali Safî Reşahât'ta onun sözlerinden ve şiirlerinden örnekler verir.

Eserleri — Bazı sözlerini oğlu İbrâhim derledi; Muhammed b. Nizâm Hârizmî Erzengî adlı biri bunları Menâkıb-ı Hâce Ali Azîzân veya Risâle-i Azîzân adıyla tedvin etti. Bu menâkıbnâme kısa olmakla birlikte, Gucdüvânî'ye nisbet edilen Risâle-i Sâhibiyye ile birlikte Hâcegân yolunun esasları ve şeyhlerinin görüşleri hakkında bilgi veren nadir belgelerdendir. Ağa Bozorg Tahrânî'nin ez-Zerîa'sında ona ait bir divan veya şiir mecmuasından söz edilir; Saîd Nefîsî de dağınık şiirlerine işaret ederek Mahbûbü'l-ârifîn adlı bir kitapla tasavvufa dair bir risaleyi ona nisbet eder, ancak bu iki eser hakkında kesin bilgi yoktur.

Türbesi ve Külliyesi — Câmî ve Fahreddin Ali Safî'ye göre Hârizm'de vefat edip orada toprağa verildi. Rızâkulı Hidâyet, kabrini Hârizm'in Gürgenç şehrinde gördüğünü yazar. Hârizm'deki hankahını oğlu Hâce İbrâhim sürdürdü.