Vânî Mehmed Efendi

Hünkâr şeyhi olarak tanınan Vânî Mehmed Efendi, Peygamber efendimizin soyundan gelen bir seyyiddir. Aslen Van'ın Hoşab (Güzelsu) kasabasından olup babası Vânî Bistâm Efendi'dir; doğum tarihi kaynaklarda bilinmemektedir. İlk tahsiline Van'da başladı, ardından Gence, Karabağ ve Tebriz gibi doğunun belli başlı ilim merkezlerini dolaştı; Nûreddîn Şirvânî'den Halvetî yolunun tasavvuf bilgilerini öğrendi. Tefsîr, hadîs, fıkıh ve tarih ilimlerinde derinleşti, edebiyat ve belâgatte yükseldi. Erzurum'a yerleşerek camilerde vaaz ve nasihatlerde bulundu. Burada tanınması üzerine, sadrazam olan Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa ile sohbetleri sayesinde adı İstanbul'a ulaştı. Pâdişâh Dördüncü Mehmed Han'ın emriyle İstanbul'a çağrıldı; padişah hocası (Hünkâr şeyhi) ve Yeni Câmii'nin ilk kürsü vâizi oldu, ayrıca Şehzâde Mustafa'nın hocalığını yaptı. Vaazları büyük itibar gördü; zühd ve takvâsıyla tanındı. Kaynaklarda, Mesih olduğunu iddia eden Sabatay Sevi'nin Edirne'de kurulan bir divanda sorgulanması sırasında Şeyhülislâm ile birlikte yer aldığı nakledilir. 1683'te Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki İkinci Viyana Seferi'ne ordu şeyhi olarak katıldı; seferden sonra Bursa yakınlarındaki Kestel köyüne gönderildi. İstanbul Boğazı'nda kendi adıyla anılan Vaniköy'de cami ve medrese, Kestel'de de büyük bir cami ve mektep yaptırdı. Arâis-ül-Kur'ân ve Hülâsât-üt-Tefâsîr gibi eserler kaleme aldı. 1685 (H.1096) yılında Kestel köyünde vefat etti ve burada kendi yaptırdığı caminin girişine defnedildi.