Manevî Coğrafyanın Dijital Atlası
1004 kayıt · Sayfa 3/42
Kutbüddîn-i Şîrâzî (1236 Kâzerûn – 1311 Tebriz), astronomi, matematik, tıp, fizik, mûsiki, felsefe ve tasavvuf alanlarında eser vermiş İranlı âlim ve filozoftur. Ptolemy'nin gezegen modellerini geliştiren astronomik çalışmaları ve İbn Sînâ'nın el-Kânûn'una yazdığı tıp şerhleriyle tanınır. Tebriz'de vefat etmiş ve şehrin Çerendâb Mezarlığı'na defnedilmiştir.
Radıyallâhü anh, Dımaşk mukriî
İlmi ve zühdüyle tanınan, Hz. Peygamber'in takvâsını övdüğü ensardan bir sahâbî (ö. 32/652). Başlangıçta tâcirken İslâm'a girdikten sonra kendini ibadet ve ilme adadı (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ebü'd-Derdâ"). Hz. Ömer döneminde Şam'ın ilk kadılığına ve Kur'an muallimliğine tayin edildi; "Dımaşk mukriî" olarak anıldı ve Kur'an halkaları binlerce kişiye ulaştı. Şam'da vefat etti ve Bâbüssagīr Kabristanı'na defnedildi (TDV; sonpeygamber.info). Not: Eyüp ve Üsküdar'daki türbeleri sembolik makam olup gerçek kabri Şam'dadır (şeffaflık notu).
Şihâbeddin es-Sühreverdî'ye intisap edip Bağdat'ta uzun yıllar hizmet ettikten sonra memleketi Şiraz'a dönen ve buradaki tekkesinde irşad faaliyeti yürüten sûfîdir. Sühreverdiyye tarikatı içinde Büzgûşiyye (Necîbiyye) kolunun kurucusu sayılır. 678'de (1279) Şiraz'da vefat etmiş, yerine oğlu Abdurrahman (ö. 716/1316) geçmiştir.
Tam adı Ebû Muhammed Sadrüddîn Rûzbihân b. Ebi'n-Nasr el-Baklî'dir; İran'ın Fârs bölgesindeki Fesâ'da doğmuş, şathiyeleriyle ünlü olduğu için 'Şeyh-i Şattâh' diye anılan İranlı sûfî, âlim ve şairdir. Şiraz'da kurduğu ribâtta Rûzbihâniyye kolunu tesis etmiş, tasavvufta İbn Hafîf'e uzanan Hafîfiyye çizgisini sürdürmüştür. 606'da (1209) Şiraz'da vefat etmiştir.
Ebû Bekr Necmüddîn-i Dâye Abdullah b. Muhammed er-Râzî, 573/1177'de Rey'de doğmuş Kübreviyye mutasavvıfı ve müfessirdir. Anadolu'ya seyahat ederek ünlü eseri Mirsâdü'l-ibâd'ı 1223'te Sivas'ta Sultan Alâeddin Keykubad'a sunmuştur. Ömrünün son otuz yılını Bağdat'ta geçirmiş, 654/1256'da burada vefat ederek Şûnîziyye Kabristanı'nda Cüneyd-i Bağdâdî ile Serî es-Sakatî'nin mezarları yanına defnedilmiştir.
Hz.
Ebü'l-Kāsım Muhammed b. Ebî Bekir es-Sıddîk, ilk halife Hz. Ebû Bekir'in oğlu olup Vedâ haccı sırasında (10/632) Zülhuleyfe civarında doğmuştur. Hz. Ali döneminde Mısır valiliğine tayin edilmiş, ancak Muâviye ile Amr b. Âs'ın kuvvetlerine karşı verdiği mücadelede yenilmiştir. Safer 38 (Temmuz 658) tarihinde Fustat'tan kaçarken Muâviye b. Hudeyc tarafından yakalanıp öldürülmüş, rivayete göre cesedi bir eşek derisine konularak yakılmıştır. Cesedi yakıldığı için kabri hakkında ihtilaf vardır; kaynaklar onun Fustat dışında defnedildiğini, bir kısmı ise yalnızca başının sonradan Mescidü Zimâm olarak bilinen yere gömüldüğünü nakleder. Mısır'da şehid edilen ve makamı orada ziyaret edilen bir sahâbî ve Ehl-i beyt yakınıdır. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "Muhammed b. Ebû Bekir"; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-târîh; Wikidata (Q1112754).
Seyyide
Seyyide Fâtıma en-Nebeviyye, Hz. Hüseyin b. Ali'nin kızı olup Ehl-i beyt'e mensup bir hanımdır. Fıkıh ve hadis ilminde tanınmış, yetimleri himayesi altına aldığı için "ümmü'l-yetâmâ" (yetimlerin annesi) lakabıyla anılmıştır. Türbesi Kahire'de Darbü'l-ahmer semtinde bir zâviyede bulunmakta olup mekân Emir Abdurrahman Kethüdâ tarafından ihya edilmiş, Abbas Paşa tarafından yenilenmiştir. Ehl-i beyt makamlarında sıkça görüldüğü üzere buranın gerçek bir kabir mi yoksa makam/anma mahalli mi olduğu ve vefat tarihi tartışmalıdır; kaynaklar kesin bilgi vermez (110 ve 145 hicrî gibi farklı yıllar zikredilir). Kahire'nin manevî coğrafyasında ziyaret edilen önemli Ehl-i beyt makamlarından biridir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi (Ehl-i beyt/Kahire türbeleri); Arapça Vikipedi "السيدة فاطمة النبوية"; Mazarat Misr.
Bistâm'ın kuzeyindeki Harakān köyünde doğan, şathiyeleriyle tanınan Horasanlı mutasavvıftır. Bâyezîd-i Bistâmî'nin manevî yolunu (Üveysî) sürdürdüğü kabul edilir ve Attâr ile Mevlânâ dâhil sonraki sûfîleri derinden etkilemiştir. 10 Muharrem 425'te (5 Aralık 1033) vefat etmiştir.
Şeyh Ebû İshak Kâzerûnî (Şeyh Mürşid; 963–1035), Kâzerûniyye (İshâkıyye/Mürşidiyye) tarikatının kurucusu olan İranlı büyük mutasavvıftır. Kurduğu tarikat doğuya Hindistan ve Çin'e, batıya Anadolu ve Bağdat'a kadar yayılmış; Anadolu'da İshâkî dervişleri ve Edirne'de Ebû İshak Tekkesi bu geleneğin izleridir. Vefatından sonra Kâzerûn'daki Kûzehgerân (Genc-Âbâd) semtindeki hankâhı Eyvân-ı Mürşidî'ye defnedilmiştir.
Seyyid, Sultânü'l-ârifîn
Rifâiyye tarikatının kurucusu ve büyük mutasavvıf (512/1118 – 578/1182). Güney Irak'ta Vâsıt yakınındaki Ümmü Abîde köyünde doğdu; Hz. Hüseyin soyundan gelen bir seyyid ailesine mensuptur (TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ahmed er-Rifâî"). İslâmî ilimleri ve tasavvufu devrinin büyük üstatlarından tahsil etti; zühdü, tevazuu ve şefkatiyle tanındı. Türbesi Ümmü Abîde'de olup büyük bir ziyaretgâhtır; İbn Battûta 1326'daki seyahatinde burayı ziyaret etmiştir (Wikipedia, "Mausoleum of Ahmad al-Rifa'i").
Ebü'l-Mekârim Rüknüddîn Ahmed b. Muhammed es-Simnânî, 659/1261'de Semnan yakınlarındaki Sûfîâbâd köyünde İlhanlılara bağlı köklü bir aileden doğmuştur. Saraydan el çektikten sonra Kübreviyye geleneğine bağlanarak Rükniyye kolunun kurucusu olmuş, İbnü'l-Arabî'nin vahdet-i vücûd görüşünü eleştirmesiyle tanınmıştır. 736/1336'da vefat etmiş ve memleketi Sûfîâbâd'daki Ahrâr hazîresine defnedilmiştir.
Kâdî, Fakîh, Muhaddis
Bekkâr b. Kuteybe, 182 (798) yılında Basra'da doğan Hanefî fakihi ve muhaddistir; Ebû Yûsuf'un talebesi Hilâl b. Yahyâ'dan fıkıh okumuştur. Halife Mütevekkil tarafından 246 (860) yılında Mısır kadılığına tayin edilmiş ve yirmi yılı aşkın süre bu görevi sürdürmüştür. Tolunoğulları emîri Ahmed b. Tolun'un veliaht Muvaffak'ı hilâfetten azletme talebini reddedince hapse atılmış, hapiste dahi hadis rivayetini sürdürmüş ve Ahmed b. Tolun'un ölümünden yaklaşık kırk gün sonra 270 (884) yılında Kahire'de vefat etmiştir. Kabri Kahire'deki Karâfe Kabristanı'nda olup bir ziyaretgâhtır. Talebeleri arasında büyük Hanefî âlimi Ebû Ca'fer et-Tahâvî de bulunmaktadır. Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi ("Bekkâr b. Kuteybe"; "Tolunoğulları"); İbn Hallikân, Vefeyâtü'l-a'yân.
Sultânü'l-ulemâ, Şeyhülislâm
Ebû Muhammed İzzeddin Abdülazîz b. Abdüsselâm es-Sülemî ed-Dımaşkî, 577 (1181) yılında Şam'da doğmuş büyük bir Şâfiî fakihi ve müfessirdir. Öğrencisi İbn Dakīkul'îd tarafından kendisine verilen "Sultânü'l-ulemâ" ve "Şeyhülislâm" lakaplarıyla tanınmıştır. Şam'da Emeviyye Camii'ndeki Zâviyetü'l-Gazzâliyye'de ve Azîziyye Medresesi'nde ders verdikten sonra Mısır'a geçerek kādılık yapmış, Sâlihiyye Medresesi'nde müderrislik ve Amr b. Âs Camii'nde hatiplik görevlerini üstlenmiştir. Fıkıh, usûl-i fıkıh, tefsir ve kelâm alanlarında kırka yakın eser kaleme almış, bid'atlere ve haksız yönetime karşı cesur duruşuyla tanınmıştır. 9 Cemâziyelevvel 660 (1 Nisan 1262) tarihinde Kahire'de vefat etmiş ve Karâfe Mezarlığı'na defnedilmiştir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "İzzeddin b. Abdüsselâm"; English Wikipedia "Al-Izz ibn Abd al-Salam"; Wikidata.
Şeyh, Kutub, Ârif-i billâh
Ebü'l-Mehâsin Cemâleddin Yûsuf b. Abdullah b. Ömer el-Acemî el-Kûrânî (el-Gûrânî), zühd, verâ ve takvâsıyla tanınan büyük bir sûfî şeyhidir. Cüneyd-i Bağdâdî'nin yolunu Mısır'da unutulduktan sonra yeniden ihya eden zat olarak anılır ve tarikat silsilesi Zeyniyye ile Sühreverdiyye'ye ulaşır. Kahire'de Karâfe (İmam Şâfiî) Kabristanı içindeki halvethânesinde inzivaya çekilir, çok sayıda tekke ve halifeye sahip olmuş, zikir usulüne dair 'Reyhânetü'l-kulûb fi't-tevaṣṣul ile'l-mahbûb' adlı eseri kaleme almıştır. 768 (1367) yılında Cemâziyelevvel ayında Kahire'de vefat etmiş ve dergâhının bulunduğu Karâfe Kabristanı'na defnedilmiştir; kabri günümüzde ziyaret edilen bir makamdır. Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi ("Zeyniyye"; "Sühreverdiyye"); Şa'rânî, et-Tabakâtü'l-kübrâ.
İmam, fakih, Mısır Mâlikîlerinin reisi (rahimehullah)
Ebû Amr Eşheb b. Abdilazîz el-Kaysî, İmam Mâlik'in talebesi olup İbnülkasım'dan sonra Mısır Mâlikîlerinin reisi kabul edilen büyük fakihtir. Mâlik b. Enes, Leys b. Sa'd, İbn Vehb ve Süfyân b. Uyeyne gibi yaklaşık yirmi hadis âliminden ilim almış; Sahnûn, Hâris b. Miskîn ve İbnülmevvâz gibi âlimler kendisinden fıkıh ve hadis okumuştur. Mâlik'ten yaptığı rivayetlerde güvenilir bir râvi sayılmış, görüşleri kendi döneminde ve sonrasında yazılan Mâlikî fıkıh eserlerinde delil olarak zikredilmiştir. Bir süre Mısır harâc dîvânında kâtiplik yapmış, cömertliğiyle tanınmış olup 22 Şaban 204 (11 Şubat 820) tarihinde Kahire'de vefat etmiş ve Karâfetüssuğrâ Kabristanı'nda İbnülkasım'ın kabrinin yakınına defnedilmiştir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "Eşheb el-Kaysî"; Wikidata Q12179848.
Şeyhülislâm, kâdılkudât, Şâfiî fakihi (rahimehullah)
Ebû Yahyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed el-Ensârî el-Hazrecî, Mısır'ın Şarkıye bölgesindeki Süneyke kasabasında 823/1420 civarında doğdu ve devrin en büyük Şâfiî fakihi ve müfessiri olarak tanındı. İbn Hacer el-Askalânî, Bulkînî, İbnü'l-Hümâm ve el-Mahallî gibi yüz elliyi aşkın âlimden ders aldı; Ezher'de baş müderrislik yaptı ve 886/1481'den itibaren Şâfiî kâdılkudâtlığı görevini üstlendi. Fıkıh, tefsir, hadis, tasavvuf ve Arap dili alanlarında elliyi aşkın eser kaleme aldı; öğrencileri arasında İbn Hacer el-Heytemî, Şirbînî ve Şa'rânî gibi âlimler bulunur. 3 Zilhicce 926 (14 Kasım 1520) günü Kahire'de vefat etti ve Karâfe Kabristanı'nda İmam Şâfiî'nin kabrinin yakınına defnedildi. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "Zekeriyyâ el-Ensârî"; English Wikipedia "Zakariyya al-Ansari"; Wikidata Q4117458.
Şeyh, Rifâî halifesi
Ebü'l-Feth el-Vâsıtî, aslen Iraklı olup Rifâiyye tarikatının kurucusu Ahmed er-Rifâî'nin halifelerindendir. Ahmed er-Rifâî tarafından Mısır'a gönderilmiş ve İskenderiye'ye yerleşerek Rifâî yolunu yaymıştır; böylece Rifâiyye, Mısır'da teşkilâtlanan ilk tarikat olmuştur. Derslerini İskenderiye'deki Attârîn (Attarin) Camii'nde vermiş, tarikatın esaslarını burada öğretmiştir. Kaynaklarda İbrâhim ed-Düsûkî'nin anne tarafından dedesi olduğu ve bazı rivayetlerde Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin de kendisinden istifade ettiği belirtilir. 632 (1234-35) yılında İskenderiye'de vefat etmiş ve kabri sahâbî Ebü'd-Derdâ'nın türbesi yakınında bulunan makamına defnedilmiştir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi ("Rifâiyye"; "Ahmed er-Rifâî"); Arapça Vikipedi "أبو الفتح الواسطي"; el-Ma'rife (Marefa) Ansiklopedisi.
Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî, Rebîülevvel 376 (Temmuz 986)'da Nişabur yakınlarındaki Üstüvâ bölgesinde doğmuş bir sûfî ve kelâm, tefsir, hadis, fıkıh âlimidir. Ebû Alî ed-Dekkāk ve Sülemî'nin talebesi olarak Selçuklu döneminde Nişabur'un önde gelen ilim otoritelerinden biri hâline gelmiştir. Tasavvufu Ehl-i sünnet çizgisinde temellendiren meşhur eseri er-Risâle'yi yazmış, 465/1072'de Nişabur'da vefat etmiştir.
Seyyid, Şeyh
Ali b. Muhammed Vefâ (Ali Vefâ eş-Şâzelî, ö. 807/1405), Vefâiyye tarikatının kurucusu Muhammed Vefâ'nın oğlu, mutasavvıf ve şairdir. 759/1358'de Kahire'de doğmuş, babasının vefatında henüz çok küçük olduğu için tarikatın idaresini olgunluk çağında üstlenmiştir. Hayatının son döneminde Kahire'nin Ravza semtindeki evini tarikatın merkezi yaparak müridlerine cuma namazı kıldırmış ve özel sohbetler vermiştir. Divanı ve el-Vesâyâ, Mefâtîhu'l-hazâʾini'l-aliyye gibi eserleriyle tanınan Ali Vefâ, kimi beyitleri İbnü'l-Fârız'ınkilerle kıyaslanan güçlü bir tasavvuf şairi olarak kabul edilir; babasıyla geliştirdiği hâtemü'l-evliyâ ve devir teorisi Ekberî geleneğin dönüm noktalarından sayılır. Babası gibi Kahire'deki Sâdât-ı Vefâiyye türbe-camisine defnedilmiştir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi ("Ali Vefâ eş-Şâzelî"), Richard McGregor, Sanctity and Mysticism in Medieval Egypt (SUNY Press, 2004).
Ehl-i Beyt'ten, Seyyide
Seyyide Aişe, popüler rivayete göre altıncı imam Cafer es-Sâdık'ın kızı ve Hz. Ali soyundan gelen Ehl-i Beyt mensubu bir hanımdır; hicrî 145 (miladî 762) yılında vefat etmiştir. Kabri, Kahire'de Salâhaddin Meydanı yakınındaki kendi adını taşıyan Seyyide Aişe Camii ve Türbesi'nde bulunur ve bölgenin en çok ziyaret edilen makamlarından biridir. Kabrin üzerine önce kubbeli küçük bir türbe yapılmış, Selâhaddîn-i Eyyûbî döneminde yanına bir medrese eklenmiş, bugünkü cami ise 1971'de yeniden inşa edilmiştir. Not: TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Cafer es-Sâdık maddesi onun çocukları arasında "Aişe" adını saymaz; bu sebeple makamın gerçek bir kıza aidiyeti geleneksel/halk kabulüne dayanır ve Kahire'deki Ehl-i Beyt makamlarında görülen ihtilaflı atıf durumu şeffaflıkla belirtilmelidir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "Ca'fer es-Sâdık"; English Wikipedia "Sayeda Aisha Mosque"; Wikidata Q12204252; Egypt State Information Service (sis.gov.eg).
Seyyid, Şeyh
Muhammed Vefâ (ö. 765/1363), İskenderiye'de doğan, Şâzeliyye tarikatının Vefâiyye kolunun kurucusu mutasavvıftır. Bir süre Yukarı Mısır'daki Ahmîm'de kaldıktan sonra Kahire'ye yerleşmiş, Nil üzerindeki Ravza (Manyal) bölgesinde irşad faaliyetlerini sürdürmüştür. Oğlu Ali ile birlikte geliştirdiği devir teorisi ve hâtemü'l-evliyâ anlayışıyla İbnü'l-Arabî geleneğini Şâzelî çizgisine taşımış, bu yönüyle tarikatın Şâzeliyye'den ayrıştığı en önemli noktayı oluşturmuştur. Kahire'deki Mukattam eteğinde, İmam Şâfiî türbesi civarındaki Sâdât-ı Vefâiyye türbe-camisine defnedilmiş olup burası tarikatın merkezi ve Vefâ ailesinin defin yeri olmuştur. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi ("Ali Vefâ eş-Şâzelî", "Vefâiyye"), Richard McGregor, Sanctity and Mysticism in Medieval Egypt: The Wafā' Sufi Order and the Legacy of Ibn 'Arabī (SUNY Press, 2004).
Mısır Mâlikî mezhebinin imamı, fakih (rahimehullah)
Ebû Muhammed Abdullah b. Abdülhakem b. A'yen el-Mısrî el-Malikî, 150 (767) yılında İskenderiye'de doğmuş, Mısır'ın önde gelen Malikî fakihidir. İmam Mâlik'in fıkhını ve usulünü İbnü'l-Kâsım, İbn Vehb ve Eşheb el-Kaysî gibi üç büyük Mısırlı âlimden alarak, Eşheb'in ardından Mısır'da Malikî mezhebinin müftüsü ve önderi olmuştur. Ömer b. Abdülazîz'in sîreti ile fıkha dair el-Muhtasarü'l-kebîr, el-evsat ve es-sagîr adlı eserleri kaleme almış; oğulları Muhammed, Abdurrahman, Abdülhakem ve Sa'd ile tarihçi İbn Abdülhakem ailesinin kurucusu olmuştur. Ramazan 214'te (Kasım 829) Kahire'de vefat etmiş ve İmam Şâfiî'nin kabri yanına, Karâfe Kabristanı'na defnedilmiştir (İbn Hibbân 213 der). Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "İbn Abdülhakem, Abdullah" (c. 19, s. 276-277); Kâdî İyâz, Tertîbü'l-medârik.
İmam, fakih, Mâlikî mezhebinin büyük râvisi (rahimehullah)
İbnülkasım diye tanınan Ebû Abdillâh Abdurrahman b. Kāsım el-Utekî, Mâlikî mezhebinin en önde gelen fakihlerinden ve İmam Mâlik'in en yakın talebelerindendir. Yaklaşık yirmi yıl boyunca aralıklarla İmam Mâlik'in derslerine devam etmiş, onun vefatına kadar yanından ayrılmamıştır. Muvatta rivayeti en sağlam rivayetlerden sayılır; görüş ve nakilleri Sahnûn tarafından el-Müdevvenetü'l-kübrâ'da derlenerek Muvatta'dan sonra Mâlikî fıkhının temel kaynağı hâline gelmiştir. Hac dönüşünün ardından 9 Safer 191 (25 Aralık 806) tarihinde Mısır'da vefat etmiş ve Kahire'de Karâfetüssuğrâ Kabristanı'na defnedilmiştir. Kaynaklar: TDV İslam Ansiklopedisi "İbnülkasım"; English Wikipedia "Abd al-Rahman ibn al-Qasim al-Utaqi".
Kâdiriyye / Sühreverdiyye (ayrıca Çiştiyye)
Seyyid Şah Cemâleddin Nakvî Buhârî, halk arasında Baba Şah Cemâl olarak bilinen, Babür hükümdarı Ekber Şah döneminde Lahor'da yaşamış bir mutasavvıftır. Kâdiriyye, Sühreverdiyye ve Çiştiyye geleneklerine bağlıdır. Lahor'un Ichhra semtindeki türbesi bugün de canlı bir ziyaretgâhtır; her perşembe akşamı dhamâl (semâ/zikir) merasimleriyle tanınır.
