Manevî Coğrafyanın Dijital Atlası
1004 kayıt · Sayfa 6/42
Şeyh
Zencan yakınındaki Sücâs'a nisbet edilen sûfî; Kutbüddin el-Ebherî'nin halifesi olup Halvetiyye silsilesinde Ebherî ile Şehâbeddin Mahmûd et-Tebrîzî arasındaki halkadır. Vefat tarihi kesin olarak bilinmemekte (6./12. yüzyıl sonu – 7./13. yüzyıl başı), kabir yeri hakkında güvenilir kayıt bulunmamaktadır. (Kaynak: TDV 'İbrâhim Zâhid-i Geylânî' — silsile kaydı; Hulvî, Lemezât-ı Hulviyye.)
Şemsüddîn Habîbullah
Seyyid Nûr Muhammed Bedâûnî'nin halifesi olan Mirza Mazhar Cân-ı Cânân, Delhi'deki dergâhından yürüttüğü irşadla Müceddidiyye'nin yayılmasında belirleyici rol oynadı; aynı zamanda Urdu ve Fars şiirinin usta isimlerindendi. 1 Ramazan 1110'da (3 Mart 1699) doğdu; 7 Muharrem 1195'te (Ocak 1781) dergâhına gelen silâhlı saldırganlarca vurulup üç gün sonra vefat etti. Delhi'de kendi dergâhında defnedildi; türbesinin bulunduğu külliye bugün 'Dergâh-ı Şâh Ebü'l-Hayr' (Hânekāh-ı Mazhariyye) olarak bilinir, çapraz doğrulanmış koordinat bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Mazhar Cân-ı Cânân'; Weismann, The Naqshbandiyya.)
Seyyid
Muhammed Seyfeddin Sirhindî'nin halifesi olan Seyyid Nûr Muhammed Bedâûnî, zühd ve takvâsıyla tanınan, sünnete sıkı bağlılığı ve yaklaşık on beş yıl süren istiğrak hâliyle anılan bir Müceddidî şeyhidir. En meşhur talebesi, Delhi Müceddidîliğini ihya eden Mirza Mazhar Cân-ı Cânân'dır. 1135'te (1723) Delhi'de vefat etti ve orada defnedildi; kabri için çapraz doğrulanmış koordinat bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Nûr Muhammed el-Bedâûnî'; Rizvi, A History of Sufism in India.)
Şah
Mirza Mazhar Cân-ı Cânân'ın halifesi olan Abdullah ed-Dihlevî (Şah Gulâm Ali), Delhi'deki hânekāhını Müceddidiyye'nin dünya çapındaki merkezi hâline getirdi; 'Müceddidiyye-i Dihleviyye' onun adına nispet edilir. En meşhur halifesi, Hâlidiyye'nin kurucusu Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'dir; bu yolla silsile Osmanlı coğrafyasına ve Anadolu'ya taşındı. 22 Safer 1240'ta (16 Ekim 1824) vefat etti ve Delhi'de, şeyhi Mirza Mazhar'ın yanındaki hânekāh hazîresine defnedildi; türbe için çapraz doğrulanmış koordinat bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Abdullah-ı Dihlevî' [Hamid Algar]; Weismann, The Naqshbandiyya.)
Hazret
Hüseyin el-Hamevî (15. yüzyıl), Abdülkādir-i Geylânî'nin beşinci göbekten torunu olup Suriye'nin Hama şehrinde irşadda bulunan Kādirî şeyhidir. Hacı Bayrâm-ı Velî'nin yönlendirmesiyle kendisine gelen Eşrefoğlu Rûmî'ye kırk gün içinde Kādirî hilâfeti vermiş; böylece Kādiriyye'nin Anadolu'ya taşınmasında ve Eşrefiyye kolunun silsilesinde kilit halka olmuştur. Ölüm tarihi kaynaklarda kayıtlı değildir; kabrinin Hama'da olduğu kabul edilir ancak kesin yeri bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Eşrefoğlu Rûmî"; TDV İslâm Ansiklopedisi "Eşrefiyye".)
Hazret
Ebû Saîd (Ebû Sa'd) el-Mübârek b. Ali el-Mahzûmî el-Muharrimî (ö. 513/1119), Bağdatlı Hanbelî fakihi ve mürşiddir; Abdülkādir-i Geylânî'ye şeyhlik hırkasını giydiren ve Bâbülezec Medresesi'ni ona devreden hocasıdır. Kādiriyye silsilesinde Ebü'l-Hasan el-Hekkârî'den sonra gelir ve silsile onun üzerinden Geylânî'ye bağlanır; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" ve "Kādiriyye" maddelerinde anılır. Bağdat'ta Bâbülezec semtine defnedildiği nakledilir; kabrinin kesin konumu çift bağımsız sayısal kaynakla doğrulanamamıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî"; TDV İslâm Ansiklopedisi "Kādiriyye".)
Muhyi's-Sünne
Muhammed Ma'sûm'un oğlu ve halifesi olan Muhammed Seyfeddin Sirhindî, sünnete bağlılıktaki titizliği sebebiyle 'Muhyi's-Sünne' lakabıyla anıldı; Bâbürlü sarayında Evrengzîb'in tasavvufî terbiyesinde etkili oldu. Müceddidî silsilesi kendisinden Seyyid Nûr Muhammed Bedâûnî yoluyla devam etmiştir. 1096'da (1685) vefat etti; kabri Sirhind'dedir, türbesi için çapraz doğrulanmış koordinat bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Muhammed Seyfeddin Sirhindî'; Rizvi, A History of Sufism in India.)
Seyyid, Şeyh
Peygamber soyundan gelen Seyyid Tâhâ-yı Hakkârî, Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'nin halifesi olarak Şemdinli'nin Nehrî (bugünkü Bağlar) köyündeki dergâhından Nakşibendî-Hâlidîliği Hakkâri, Van ve İran sınır bölgesinde yaydı. Seyyid Sıbgatullah Arvâsî ve Seyyid Fehim Arvâsî gibi halifeler yetiştirerek Doğu Anadolu meşâyih geleneğinin ana kaynağı oldu. 1269'da (1853) vefat etti; türbesi Nehrî'de (Bağlar köyü, Şemdinli-Hakkâri) olup bölgenin en önemli ziyaretgâhlarındandır. (Kaynak: TDV 'Tâhâ el-Hakkârî, Seyyid'; van Bruinessen, Ağa, Şeyh, Devlet.)
Hazret
Ebü'l-Fazl Abdülvâhid et-Temîmî (ö. 425/1033), Bağdat'ta yaşamış Hanbelî âlimi ve sûfîdir; Kādiriyye silsilesinde Ebû Bekir eş-Şiblî ile Ebü'l-Ferec et-Tarsûsî arasındaki halkadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" maddesinde Cüneyd-i Bağdâdî'ye ulaşan tarikat silsilesi içinde anılır. Hakkındaki bilgiler büyük ölçüde silsile kayıtlarıyla sınırlı olup kabrinin kesin yeri bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî" [silsile]; Trimingham, The Sufi Orders in Islam.)
Hazret
Ebü'l-Ferec Yûsuf et-Tarsûsî (ö. 447/1055), Bağdat'ta yaşamış bir sûfî olup Kādiriyye silsilesinde Abdülvâhid et-Temîmî ile Ebü'l-Hasan el-Hekkârî arasındaki halkadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" maddesinde Cüneyd-i Bağdâdî'ye ulaşan tarikat silsilesi içinde zikredilir. Hayatına dair bilgiler silsile ve menâkıb kayıtlarıyla sınırlıdır; kabrinin kesin yeri bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî" [silsile]; Trimingham, The Sufi Orders in Islam.)
Urvetü'l-Vüskā
İmâm-ı Rabbânî'nin üçüncü oğlu olan Muhammed Ma'sûm Sirhindî, 'Urvetü'l-Vüskā' lakabıyla anılır ve babasının 1624'teki vefatından sonra Müceddidiyye'nin başına geçti. Çok sayıda halifesi aracılığıyla kolu Hicaz, Orta Asya ve Anadolu'ya yaydı; Mektûbât'ı Türkçe ve Urduca'ya çevrilerek geniş etki bıraktı. 9 Rebîülevvel 1079'da (17 Ağustos 1668) vefat etti; Sirhind'de, Rauza-i Şerîf bahçesinde babasının kabrine yaklaşık yüz metre mesafede defnedildi; kendi türbesi için ayrı çapraz doğrulanmış koordinat bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Muhammed Ma'sûm Sirhindî'; Rizvi, A History of Sufism in India.)
Hazret
Mimşâd ed-Dîneverî (ö. 299/912), İran'ın Dînever şehrine nisbet edilen ve Cüneyd-i Bağdâdî'nin sohbetinde bulunan ilk dönem sûfîlerindendir. Fütüvvet ve edep vurgusuyla tanınmış; başta Halvetiyye olmak üzere birçok tarikat silsilesinde Cüneyd'den sonraki halka olarak kaydedilmiştir. Vefat ve defin yeri kaynaklarda Dînever ve Bağdat olarak farklı nakledildiğinden kabrinin kesin konumu ihtilaflıdır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Cüneyd-i Bağdâdî"; Hücvîrî, Keşfü'l-mahcûb.)
Hazret
Ebü'l-Hasan Ali b. Ahmed el-Hekkârî (ö. 486/1093), Musul'un kuzeyindeki dağlık Hekkâriye bölgesine nisbet edilen fıkıh ve hadis âlimi bir sûfîdir. Kādiriyye silsilesinde Ebü'l-Ferec et-Tarsûsî'den feyiz almış, Ebû Saîd el-Mübârek el-Mahzûmî'nin şeyhi olmuştur; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Abdülkādir-i Geylânî" maddesindeki tarikat silsilesinde anılır. Kabrinin Hekkâriye bölgesinde olduğu kabul edilmekle birlikte kesin konumu çapraz doğrulanamamıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Abdülkādir-i Geylânî" [silsile]; Trimingham, The Sufi Orders in Islam.)
İmâm, Müceddid-i Elf-i Sânî
Nakşibendiyye'nin Müceddidiyye kolunun kurucusu olan İmâm-ı Rabbânî Ahmed Sirhindî, 'müceddid-i elf-i sânî' (hicrî ikinci binyılın yenileyicisi) unvanıyla tanınır. Vahdet-i vücûd anlayışını eleştirip vahdet-i şühûdu savunmuş, Mektûbât'ı ile Hint alt kıtasından Orta Asya ve Osmanlı coğrafyasına kadar tasavvuf düşüncesini derinden etkilemiştir. 8 Safer 1034'te (20 Kasım 1624) Sirhind'de vefat etti; kabri üzerine inşa edilen Rauza-i Şerîf bugün büyük bir ziyaretgâhtır. (Kaynak: TDV 'İmâm-ı Rabbânî' [Hamid Algar]; Friedmann, Shaykh Ahmad Sirhindi.)
Şeyh
Halvetiyye silsilesinin erken halkalarından olup Hz. Ebû Bekir soyuna nisbetle 'el-Bekrî' diye anılan Sühreverdli sûfî aileye mensuptur; Kādî Vecîhüddin Ömer el-Bekrî'nin babası ve şeyhi kabul edilir. Hakkında müstakil biyografik kayıt yoktur; vefat tarihi ve kabir yeri bilinmemektedir, adı klasik Halvetî silsilenâmelerinde geçer. (Kaynak: TDV 'Sühreverdî, Ebü'n-Necîb'; Hulvî, Lemezât-ı Hulviyye silsilenâmesi.)
Kādî
Sühreverdli Bekrî ailesinden kadı ve sûfî; yeğeni Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî'ye hırka giydiren şeyhidir ve Sühreverdiyye ile Halvetiyye silsileleri onun üzerinden Cüneyd-i Bağdâdî'ye ulaşır. Vefat tarihi kesin olarak bilinmemekte, kabir yeri hakkında güvenilir kayıt bulunmamaktadır. (Kaynak: TDV 'Sühreverdî, Ebü'n-Necîb'; TDV 'Sühreverdiyye'.)
Hazret
Habîb el-Acemî (ö. 130/747-48; kaynaklarda 113-125 arası tarihler de verilir), İran asıllı olduğu için "Acemî" nisbesiyle anılan Basralı zâhiddir. Hasan-ı Basrî'nin sohbetinde yetişmiş, faizcilikten tövbe ederek zühd ve ibadete yönelmiş, duasının makbul olduğuna inanılan bir Allah dostu olarak şöhret bulmuştur. Kādiriyye, Nakşibendiyye ve Mevleviyye dâhil büyük tarikat silsilelerinde Hasan-ı Basrî ile Dâvûd et-Tâî arasındaki halkadır; kabri Basra'da ziyaretgâh olmakla birlikte kesin konumu çift kaynakla doğrulanamamıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Habîb el-Acemî"; Attâr, Tezkiretü'l-evliyâ.)
Şeyh
Sadreddin Hıyâvî (ö. 860/1455), Güney Azerbaycan'daki Hıyâv'a nisbet edilen Halvetî şeyhi; Hacı İzzeddin Türkmânî'nin halifesi olarak Şirvan'ın merkezi Şamahı'da irşad faaliyeti yürüttü. En önemli müridi, tarikatın pîr-i sânîsi Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî'dir; vefatından sonra çıkan hilâfet ihtilâfı üzerine Yahyâ Bakü'ye geçmiştir. Kabir yeri kesin olarak belgelenmediğinden koordinat verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Halvetiyye'; TDV 'Yahyâ-yı Şirvânî'.)
Hazret
Ebû Süleyman Dâvûd b. Nusayr et-Tâî (ö. 165/781), Kûfe'de Ebû Hanîfe'nin önde gelen talebelerinden bir fakih iken ilmi bırakıp zühd ve ibadete çekilen ilk dönem sûfîliğinin büyük simasıdır. Az yemek, az konuşmak ve az uyumakla örülü sıkı bir riyazet hayatı sürmüş; Ma'rûf-i Kerhî'nin mânevî hocası olarak tarikat silsilelerinde Habîb el-Acemî'den sonraki halkayı oluşturmuştur. Vasiyeti gereği gösterişsiz bir yere defnedildiğinden kabrinin kesin konumu bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Dâvûd et-Tâî"; Attâr, Tezkiretü'l-evliyâ.)
Şeyh
Horasan'ın Tûs şehrinde yetişen büyük sûfî; Kuşeyrî'nin talebesi ve Ebü'l-Kāsım el-Cürcânî'nin müridiydi. Nakşibendî silsilesinde Ebü'l-Hasan Harakānî ile Yûsuf el-Hemedânî arasındaki halkadır; silsilenin Bekrî ve Alevî kollarını kendinde birleştirdiği kabul edilir ve İmam Gazzâlî üzerindeki tasavvufî etkisiyle anılır. 477'de (1084) Tûs'ta vefat etti; kabri Tûs'tadır, ancak bugünkü kesin konumu için çapraz doğrulanmış koordinat bulunamadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'EBÛ ALİ el-FÂRMEDÎ'; Encyclopaedia Iranica.)
Şeyh
Nakşibendiyye silsilesinin Mâverâünnehir halkasında yer alan Derviş Muhammed, Muhammed Zâhid Vahşî'nin yeğeni ve halifesi olup Semerkant çevresinde irşad faaliyeti yürüttü. Oğlu Hâcegî Muhammed Emkenegî'yi yetiştirerek silsileyi Hindistan'a taşıyacak zincirin öncüsü oldu. 970'te (1562) vefat etti; kabrinin Semerkant bölgesinde olduğu nakledilirse de kesin yeri hakkında güvenilir kayıt bulunmadığından koordinat verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Nakşibendiyye' [Hamid Algar]; Muhammed b. Süleyman el-Bağdâdî, el-Hadâiku'l-verdiyye.)
Hâcegî
Derviş Muhammed'in oğlu ve halifesi olan Hâcegî Muhammed Emkenegî, Buhara ile Semerkant arasındaki Emkene köyünde yaşadı ve Nakşibendiyye'nin Mâverâünnehir'deki son büyük temsilcilerinden oldu. Halifesi Bâkī-Billâh'ı Hindistan'a göndererek tarikatın Hint alt kıtasına intikalini sağladı. 1008'de (1600) vefat etti; kabrinin Emkene köyünde olduğu nakledilir, türbesi için çapraz doğrulanmış koordinat bulunmadığından pin verilmemiştir. (Kaynak: TDV 'Nakşibendiyye' [Hamid Algar]; el-Hadâiku'l-verdiyye.)
Hazret
Ebû Bekir Dülef b. Cahder eş-Şiblî (247/861-334/946), valilik görevini bırakıp tasavvufa yönelen ve Cüneyd-i Bağdâdî'nin yanında kemale eren Bağdat mektebinin büyük sûfîsidir. Cüneyd onun için "sûfîlerin tacı" demiş; mârifet ve tevhid konusundaki derin sözleri ve şathiyeleriyle tanınmış, Hallâc-ı Mansûr'un yakın dostu olmuştur. Kādiriyye silsilesinde Cüneyd'den sonraki halkadır; kabri Bağdat'ın A'zamiye semtindeki Hayzürân Mezarlığı'nda olup kesin koordinatı ikinci bağımsız kaynakla doğrulanamamıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Şiblî, Ebû Bekir"; Kuşeyrî, er-Risâle.)
Hazret
Ebû Abdullah Muhammed ed-Dîneverî (ö. 370/981), Dînever'e nisbet edilen bir sûfî olup Halvetiyye silsilesinde Mimşâd ed-Dîneverî'den sonraki halka olarak kaydedilir. Silsileyi Muhammed el-Bekrî üzerinden sonraki nesillere aktarmış; adı Halvetî kaynağı Lemezât-ı Hulviyye'nin naklettiği silsilede yer alır. Hakkındaki bilgiler büyük ölçüde silsile kayıtlarıyla sınırlıdır ve kabrinin yeri bilinmemektedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi "Lemezât" [silsile]; Hulvî, Lemezât-ı Hulviyye.)
