Allah Dostları

Mirmehmetli Hacı Cuma Hoca

Hoca

Elazığ Kovancılar ilçesinin Mirmehmet köyünde medfun, yörede ilmi ve takvasıyla tanınan âlim ve mürşid (ö. 1944). Bölgede halkın dinî eğitimi ve irşadıyla meşgul olmuş, vefatından sonra köyündeki kabri ziyaretgâh hâline gelmiştir. (Kaynaklar: Abdulkadir Kıyak, 'Elazığ ve Yöresinde Ziyaret Fenomeni', doktora tezi, Erciyes Üniversitesi SBE 2010; Elazığ İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü türbeler envanteri.)

ElazığVefât 1944İncele

Şeyh Ahmed Dede (Şeyh Ahmed et-Tavîl)

Şeyh (Dede · Alevî-Bektaşî ocak pîri)

Elazığ Baskil ilçesi (eski Şeyh Hasan, bugün Tabanbükü) köyünde türbesi bulunan, Alevî-Bektaşî geleneğinin 'Şeyh Hasan/Şeyh Ahmed Dedeler' (Tavîl) ocağının pîri sayılan zat. Kimliği H.967/1560 tarihli Malatya Tahrir Defteri'nde 'Şeyh Ahmed et-Tavîl zâviyesi' vakıf kaydıyla arşivsel olarak belgelidir; bu, onu doğrulanmış tarihî bir ocak dedesi kılar. Orijinal Şeyh Hasan köyü 1987'de Karakaya Barajı gölü altında kalınca türbe ve ilgili kültürel miras Tabanbükü'ne taşınmıştır. Rule #9 'tüm mezhep ve tarikatlara eşit saygı' ilkesi gereği nötr dille kaydedilmiştir. (Kaynaklar: H.967/1560 Malatya Tahrir Defteri vakıf kaydı; Abdulkadir Kıyak, 'Elazığ ve Yöresinde Ziyaret Fenomeni', doktora tezi, Erciyes Üniversitesi 2010.)

ElazığVefât 1135 h.İncele

Teslim Abdal (Teslim Sultan Abdal)

Sultan (Alevî-Bektaşî ozan-pîri)

Alevî-Bektaşî geleneğinin önde gelen ozan ve pîrlerinden; türbesi Elazığ Baskil ilçesi Şeyh Hasan (Tabanbükü) köyündedir. Çağdaşı Sarı Kazak Abdal ile birlikte geleneğin en önemli ozanlarından sayılır; nefes ve deyişleriyle Alevî-Bektaşî edebiyatında iz bırakmıştır. Mezar taşındaki kayda göre vefatı H.1135/1722'dir. Türbe, orijinal köyün Karakaya Barajı gölü altında kalması sebebiyle Tabanbükü'ne taşınan kültürel mirasın parçasıdır ve yoğun ziyaret edilir. Rule #9 'tüm mezhep ve tarikatlara eşit saygı' ilkesi gereği nötr dille kaydedilmiştir. (Kaynaklar: 'Teslim Sultan Abdal', Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Yesevi Üniversitesi; Abdulkadir Kıyak, 'Elazığ ve Yöresinde Ziyaret Fenomeni', doktora tezi, Erciyes Üniversitesi 2010.)

Şeyh Hüseyin Zeki Efendi

Şeyh

Palu'nun Sebtî ailesine mensup Nakşibendî-Hâlidî şeyhi (ö. 1914); Şeyh Ali Septî'nin soyundan gelerek Palu tekkesinde tasavvufî irşad ve ilmî faaliyeti sürdürenlerdendir. Ailesinin Hâlidî geleneğini devam ettirmiş, bölgede halkın manevî rehberliğini üstlenmiştir. Palu'da vefat edip medfun olmuştur. (Kaynaklar: Serdar Karabulut, 'Şeyh Ali Sebtî ve Palu Çevresinde Hâlidîliğin Yayılması', Akademiar Dergisi 2018/4; Yüksel Arslantaş & Rüstem Kadri Septioğlu, 'Hüsamettin Septioğlu'nun Kayıtlarına Göre Şeyh Ali Septi', Uluslararası Palu Sempozyumu, Fırat Üniversitesi.)

ElazığVefât 1914İncele

Şeyh Hasan en-Nakî Efendi

Şeyh

Şeyh Ali Septî'nin ortanca oğlu, Palu'nun müderris ve müftüsü olan Nakşibendî-Hâlidî âlim (1843-1918). İlk medrese tahsilini babasının İblaşiyye Medresesi'nde yaptı, Kasımiyye Camii'nde imamlık etti ve 1888'de Palu müftülüğüne tayin edilip 1918'e kadar bu görevi sürdürdü; hem müderrislik hem irşad faaliyetini Palu tekke ve medresesinde bir arada yürüttü. Babasının halifesi olarak Sebtî ailesinin ilmî ve tasavvufî geleneğini devam ettirdi. Palu'da vefat edip medfun olmuştur. (Kaynaklar: Muhammed Çetkin, 'Palu'da Bir Müderris, Müftü: Şeyh Hasan en-Nakî ve İlmî Kişiliği', Bingöl Üniversitesi; Serdar Karabulut, 'Şeyh Ali Sebtî ve Palu Çevresinde Hâlidîliğin Yayılması', Akademiar Dergisi 2018/4.)

ElazığVefât 1918İncele

Şeyh Mahmud Feyzi Efendi

Şeyh

Palu'nun Sebtî ailesine mensup Nakşibendî-Hâlidî şeyhi (ö. 1894); Şeyh Ali Septî'nin soyundan gelip Palu tekkesinde irşad ve müderrislik geleneğini sürdürenlerdendir. Babasının ve ailesinin ilmî-tasavvufî çizgisinde yetişerek bölgede Hâlidîliğin yayılmasına katkıda bulunmuştur. Palu'da vefat edip aile makberesinde medfun olmuştur. (Kaynaklar: Serdar Karabulut, 'Şeyh Ali Sebtî ve Palu Çevresinde Hâlidîliğin Yayılması', Akademiar Dergisi 2018/4; Yüksel Arslantaş & Rüstem Kadri Septioğlu, 'Hüsamettin Septioğlu'nun Kayıtlarına Göre Şeyh Ali Septi', Uluslararası Palu Sempozyumu, Fırat Üniversitesi.)

ElazığVefât 1894İncele

Âlim

Şeyh Hocenti (Hocentioğlu)

Şeyh

Mut'ta, Lâl (Laal) Paşa Camii'nin yaklaşık 8 m güneyindeki kümbette medfun, adını Orta Asya'daki Hucend (Hocend) şehrinden alan bir din âlimi-şeyh. Mezar taşındaki Arapça kitâbede 'ilim ve fazilet öğreten' bir zât olarak nitelendiği ve Mut'ta bir Şeyh Hocenti Zâviyesi vakfı bulunduğu belirtilir. Vefat tarihi ihtilaflıdır: kitâbeye göre 726/1326, Kültür Envanteri'ne göre 766/1365 verilir; adı da kaynaklarda Musa/Osman olarak değişir — bu belirsizlikler şeffaf biçimde aktarılmaktadır. (Kaynak: Mut Kaymakamlığı 'Mut İlçesi ve Tarihî Yerleri'; mutilcemiz.net 'Laal Paşa Camii'; Kültür Envanteri 'Hocenti Oğlu Kümbeti'.)

MersinVefât 726 h.İncele

Lokman Hekim (Lokmân el-Hakîm)

Hakîm

Kur'ân-ı Kerîm'de adına bir sûre bulunan (Lokmân sûresi) ve 'hikmet verilmiş' kişi olarak anılan Lokmân'a nisbet edilen makam, Tarsus Ulu Camii'nin (Câmi-i Nûr) doğu bölümüne bitişik türbelerdendir. İslâm geleneğinde peygamber mi yoksa hikmet sahibi sâlih bir zât mı olduğu tartışılır; halk arasında tabiplerin pîri sayılır. Türbe, Ulu Camii'nin doğusunda Şît (Şit) ve Halife Me'mûn'un makamlarıyla yan yana bulunur. Kabrin gerçekten Lokmân'a ait olup olmadığı kesin olmayıp makam niteliğindedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Tarsus Kaymakamlığı 'Ulu Camii'; Vikipedi 'Tarsus Ulu Camii' — çapraz doğrulanmış konum.)

Âlim

Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm

İmam

Hadis, fıkıh, kıraat ve Arap dili sahalarındaki eserleriyle (el-Emvâl, Garîbü'l-hadîs) tanınan büyük İslâm âlimi ve dilcisi. Bir dönem Tarsus'ta kadılık yaptığı nakledilir; 224/838-839'da Mekke'de vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir. Tarsus'ta Küçük Minare Camii haziresinde kendisine izafe edilen bir kabir (makam) bulunur; asıl medfun olduğu yer Mekke olduğundan burası bir makam olarak — kabir kesinliği ihtilaflı — sunulmuştur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Ebû Ubeyd, Kāsım b. Sellâm'; evliyalar.net 'Tarsus' — Küçük Minare Camii haziresi.)

MersinVefât 224 h.İncele

Şeyh Abdullah el-Mencek (Mencek Baba)

Şeyh

İmam Kuşeyrîzâde diye de anılan, Türkistan'dan Anadolu'ya gelen dervişlere hizmet etmek üzere Tarsus'ta bir zâviye kuran şeyh. Vakfiyesi 11 Receb 781 (23 Ekim 1379) tarihinde düzenlenen Mencek (Küçük Tekke) Zâviyesi, asırlarca Semerkant, Buhara, Belh, Hîve gibi merkezlerden gelen derviş, gazi ve tüccarları ağırlamıştır. Zâviyenin yanındaki türbesi Tarsus'un Tekke mahallesindedir ve mahalle adını bu tekkeden alır; kabri Nakşibendî şeyhlerince onarılmıştır. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Osmanlı arşiv belgeleri temelli akademik çalışmalar — evliyalar.net 'Mersin/Tarsus'; Uludağ Ü. 'Tarsus'ta Sosyo-Kültürel Yapı' tezi.)

MersinVefât 781 h.İncele

Enbiyâ

Danyâl (Daniel) Aleyhisselâm

Peygamber

Ehl-i kitap ve İslâm geleneğinde peygamber ya da sâlih bir zât kabul edilen Danyâl'a nisbet edilen makam, Tarsus merkezindeki Makam (Makām-ı Danyâl) Camii'ndedir. Rivayete göre Hz. Ömer devrinde Tarsus'un fethi sırasında bulunan bir naaşın parmağındaki mühürden Danyâl'a ait olduğu düşünülmüş, üzerine sonradan cami yapılmıştır. 2006-2007 kazılarında caminin abdesthanesi altında derin bir mezar odası ortaya çıkarılmış, 2014'te ziyarete açılmıştır. Kabrin gerçekten Danyâl'a ait olup olmadığı ihtilaflıdır; aynı iddia Sûs (İran), Kerkük ve Semerkant için de ileri sürülür — bu sebeple burası 'makam (kabir kesinliği ihtilaflı)' olarak sunulur. (Kaynak: Tarsus Kaymakamlığı 'Makam-ı Danyal Camii'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Kültür Envanteri 'Makam-ı Danyal Camii'.)

Enbiyâ

Şît (Şeys) Aleyhisselâm

Peygamber

İslâm geleneğinde Hz. Âdem'in oğlu ve kendisine sahîfeler indirildiği rivayet edilen peygamber Şît'e nisbet edilen makam, Tarsus Ulu Camii'nin doğu bölümüne bitişik üç türbeden biridir; Lokman Hekim ve Halife Me'mûn makamlarıyla yan yanadır. TDV İslâm Ansiklopedisi Tarsus maddesinde Şît'in kabrinin burada bulunduğuna inanıldığını, bunun tarihî bir kesinlik değil geleneksel bir kabul olduğunu belirtir. Bu sebeple burası 'makam (kabir kesinliği ihtilaflı)' olarak sunulur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'; Vikipedi 'Tarsus Ulu Camii'.)

Seyyid Alâeddîn Ali Semerkandî

Seyyid

Semerkant'ta yetişip tefsir, fıkıh ve tasavvufta derinleşen, XV. yüzyılda Anadolu'ya (Lârende/Karaman yöresine) göç eden mutasavvıf-müfessir ve seyyid. Bir süre Gülnar'ın Zeyne (Sütlüce) beldesine yerleşmiş, çobanlık ve irşadla meşgul olmuş; vefatı için genellikle 862/1457 (bazı kaynaklarda 860/1456) verilir. Kabri Zeyne'deki türbesindedir; oğlu Zeynel Âbidîn de yanındadır. Beylikler dönemi tarzındaki tek kubbeli türbe 1529'da Karamanoğlu Kasım Bey tarafından yaptırılmıştır. Kabri Çamlıdere/Ankara için de iddia edildiğinden konu nötr sunulur; ayrıca TDV'deki 'Semerkandî, Alâeddin' maddesi başka bir XII. yüzyıl fakihine (Ebû Bekir es-Semerkandî) aittir, bu zatla karıştırılmamalıdır. (Kaynak: Kültür Portalı 'Zeyne Türbesi'; Mersin İl Kültür ve Turizm Müd. 'Gülnar'; Kültür Bakanlığı/Büyükşehir envanterleri.)

MersinVefât 862 h.İncele

MersinVefât 1082 h.İncele

Horasanlı Ali Baba (Horasanîzâde Derviş Ali Dede)

Derviş

Horasan kökenli, Tarsus'ta ziyaret edilen bir derviş-velî. Kaynaklara göre 1082/1671'de Girit'te vefat etmiş; 1924 mübâdelesi sırasında kemikleri Tarsus'a getirilerek Reşadiye mahallesindeki türbesine defnedilmiştir. Bu sebeple türbe bir nakil (ikincil) kabir niteliğindedir ve bu durum şeffaf biçimde belirtilir. Türbe bugün ayakta olup halk arasında ziyaret edilmektedir. (Kaynak: F. Maden, isamveri.org — Tarsus tekke ve türbeleri; DergiPark akademik makale 'Tarsus'taki Tekkeler'; evliyalar.net 'Horasanlı Ali Baba'.)

Nûre Sûfî (Nûreddin Bey)

Sûfî

Karamanoğulları Beyliği'nin atası kabul edilen, Babaî geleneğine bağlı derviş-sûfî. TDV kaynaklarına göre Baba İlyas çevresine mensup bir mürid olarak anılır; XIII. yüzyıl ortasında (yaklaşık 1256-1258) vefat ettiği belirtilir, kesin bir hicrî yıl kayıtlı değildir. Kabri Mut'un Yalnızcabağ köyü sınırlarındaki Değirmenlik Yaylası'nda, ilçe merkezine yaklaşık 55 km mesafedeki Nûre Sûfî Türbesi'ndedir. Bir hanedan atası olmakla birlikte dinî-tasavvufî kimliği (Babaî dervişliği) sebebiyle evliya olarak kaydedilmiştir; bu siyasî bağ şeffaf biçimde belirtilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Karamanoğulları'; Mut Belediyesi 'Nûre Sofi Türbesi'; Kültür Envanteri 'Nure Sofi Türbesi'.)

Sahâbe

Mikdâd b. Amr (Muğdat Dede)

Sahâbî

'Mikdâd b. Esved' diye de bilinen, İslâm'a Mekke döneminde ilk giren sahâbîlerden biri. Kaynaklara göre 33/653'te Medine yakınlarındaki Cürf'te vefat etmiş ve Medine'deki Bakî Kabristanı'na defnedilmiştir. Mersin'in Yenişehir ilçesindeki (1987-1992'de inşa edilen) Hz. Mikdâd (Muğdat) Camii avlusunda kendisine izafe edilen bir makam bulunur; halk arasında bu yörede şehid düştüğüne inanılsa da asıl kabri Medine'de olduğundan burası sembolik bir makam olarak — kabri başka şehirde — şeffaf biçimde sunulmuştur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Mikdâd b. Amr'; Mersin Yenişehir Kaymakamlığı 'Hz. Mikdat (Muğdat) Camii'; KÜRE Ansiklopedi 'Hz. Miktad Camii'.)

MersinVefât 33 h.İncele

Felahoğlu Nûreddin (Muhammed Nûreddin)

Şehid

Tarsus'un Ermenilerden fethi sırasında şehid düşen kumandan. Rivayete göre Hârizmli Seyfeddin Timur'un maiyetinde Tarsus'un fethinde 761/1359-60'ta şehid olmuş; kabri şehrin Demirkapı mevkiindedir. Üzerindeki kubbeli türbe, Sultan II. Abdülhamid tarafından 1903'te yaptırılmıştır. Halk arasında gazi-şehid velî olarak ziyaret edilir. (Kaynak: evliyalar.net 'Tarsus' — Demirkapı türbesi; evliyalarveturbeler.com 'Muhammed Nûreddin'.)

MersinVefât 761 h.İncele

Âlim

Abbâsî Halifesi Me'mûn

Halife

Hârûnürreşîd'in oğlu, ilme ve tercüme hareketine (Beytülhikme) verdiği destekle tanınan yedinci Abbâsî halifesi. Bizans'a karşı sürdürdüğü sefer sırasında 18 Receb 218'de (9 Ağustos 833) Bedendûn (Pozantı) suyu yakınlarındaki ordugâhta vefat etti. Halifelerin kabirlerinin gizli tutulması geleneği çerçevesinde naaşı Tarsus'a getirilerek dönemin valisinin evinin bahçesine defnedildiği, zamanla bu evin yıkılıp genişleyen Tarsus Ulu Camii'nin içinde kaldığı nakledilir; makamı bugün caminin doğu bölümündedir. Bir siyasî lider olmakla birlikte İslâm ilim tarihindeki merkezî rolü sebebiyle âlim/tarihî şahsiyet olarak kaydedilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Me'mûn'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Tarsus'.)

MersinVefât 218 h.İncele

Seyyid Muhammed Kattâl

Seyyid (makam · kabir kesinliği ihtilaflı)

Elazığ Maden ilçesi Gezin beldesinin kuzeyindeki Kartaldere (eski adı 'Şeyhkatülan') köyünde türbe, misafirhane, mescit ve mutfaktan oluşan bir külliye ile anılan ziyaretgâh. Türbe duvarındaki mermer levhaya göre Evlâd-ı Resûl'den olup silsilesi İmam Hüseyin'e ulaştırılır; Anadolu'da İslâm'ın yayılışı sırasındaki bir muharebede şehit düştüğü ve buraya defnedildiği rivayet edilir (köyün eski adı 'öldürülen şeyh' anlamındadır). Kabir ve vefat tarihine dair bilgiler yerel rivayet ve levha kaydına dayandığından, sahih tarihî belgeyle teyit edilemeyen bir makam olarak kabir kesinliği ihtilaflı biçimde, şeffaflıkla kaydedilmiştir. (Kaynaklar: evliyalar.net 'Seyyid Muhammed Kattal'; Elazığ Fırat Gazetesi 'Seyyid Muhammed Kattal Hz.'; Elazığ ziyaret yerleri araştırması, Fırat Üniv. Harput arşivi.)

Arap Baba

Veli (kimliği ihtilaflı)

Harput'ta iki katlı bir yapının (üst kat mescit, alt kat türbe) alt bölümünde cam sanduka içinde bulunan, çürümemiş bedeniyle ünlü ziyaretgâh. Kitabeye göre yapı, Selçuklu III. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Yusuf b. Arapşah tarafından H.678/1279-80'de inşa edilmiştir; ancak sandukadaki zatın kimliği hiçbir sağlam tarihî kaynakla tespit edilememiştir (rivayetlerde Selçuklu dönemi mücahit/kumandan veya bir velî olduğu söylenir). Bedenin bozulmamasının sebebi bilimsel olarak çözülememiştir. Kabir sahibinin kimliği ve dinî rolü belgelenmediğinden burası 'kimliği ihtilaflı' bir ziyaretgâh olarak, şeffaflıkla kaydedilmiştir; kesin bir sahih velî/âlim atfı yapılmamıştır. (Kaynaklar: Kültür Envanteri 'Arap Baba Mescidi ve Türbesi'; Kültür Portalı 'Arap Baba Mescidi ve Türbesi'; Fırat Üniv. Harput arşivi.)

Fâtih Ahmed Baba

Şeyh (menkıbevî)

Harput'un Göllübağ mevkiindeki türbe ve mescidiyle anılan, yarı-menkıbevî bir mutasavvıf-mücahit; halk arasında 'Fetamet/Fethi Ahmet' olarak da bilinir. Rivayete göre Belh'te doğmuş, tasavvuf yoluna girmiş ve Anadolu'nun fethi sırasındaki savaşlara katılmış; ahşap sandukasındaki kitabeye göre H.713/1313'te (Harput'un geri alınışı sırasında şehit düşerek) vefat etmiştir. Evliya Çelebi Seyahatnâme'sinde tekkesinden 'ulu âsitan' diye söz eder. Biyografik ayrıntıları menkıbevî olup çağdaş bir TDV maddesi bulunmaz; ancak türbe kayıtlı kültür varlığıdır ve vefat tarihi sanduka kitabesiyle belgelidir. Türbe, özellikle çocuk isteyenlerce ziyaret edilir. (Kaynaklar: harput.web.tr 'Fatih Ahmet Baba Türbesi'; Kültür Envanteri; Dergipark 'Ziyaret Fenomeninden İsim Kültürüne: Fatih Ahmet Baba Türbesi Örneği'.)

ElazığVefât 713 h.İncele

Seyyid Mansur Baba

Veli (kimliği rivayete dayalı)

Harput Cami-i Kebir (Sarahatun Camii kuzeybatısı) mahallesinde, sekizgen planlı iki katlı bir türbe ile anılan ziyaretgâh. Rivayete göre Mansur Baba, Ahmed Yesevî'nin hocası Arslan Baba'nın oğlu olup babasının vasiyetiyle Ahmed Yesevî'nin terbiyesinde yetişmiş, ardından Türkmen boylarıyla Anadolu'ya gelmiştir. 16. yüzyıl tahrir defterlerinde (1518, 1523, 1566) 'Mansur Baba zaviyesi' vakıf olarak geçtiğinden yapının tarihî bir zaviye/ziyaretgâh olduğu sabittir; ancak zatın kimliği ve vefat tarihi rivayete dayalıdır ve alt kattaki sandukaların bir kısmının Artuklu hanedanına ait olabileceği de ileri sürülür. Bu sebeple kimlik/kabir kesinliği ihtilaflı olarak şeffaflıkla kaydedilmiştir. (Kaynaklar: Kültür Portalı 'Mansur Baba Türbesi'; harput.web.tr 'Mansur Baba Türbesi'; 16. yy Harput tahrir defterleri.)