Kusem b. Abbâs (Şâh-ı Zinde)

Hz. Peygamber'in amcası Abbas'ın oğlu, sahâbî. Resûl-i Ekrem'e en son dokunan kişi olarak tanınır; Semerkant'taki kabri Şâh-ı Zinde (yaşayan sultan) diye anılır. Tam adı Kusem b. el-Abbâs b. Abdilmüttalib el-Hâşimî'dir.

Annesi Ümmü'l-Fazl Lübâbe bint Hâris el-Hilâliyye, Hz. Hatice'den sonra müslüman olan ilk kadındır ve Resûl-i Ekrem'in hanımlarından Meymûne'nin kız kardeşidir. Kusem, Hz. Hüseyin'in sütkardeşiydi. Resûlullah, kendisine benzetilen Kusem'i arkadaşlarıyla oynarken görmüş ve bineğinin arkasına bindirmişti.

Hz. Peygamber'in cenazesi yıkanırken hazır bulundu, cesedi sağa sola çevirdi, Resûlullah'ı kabrine yerleştirdi ve kabirden en son o çıktı. Bu sebeple Resûl-i Ekrem'e en son dokunan kişi olarak tanınır.

Hz. Ali'nin hilâfeti döneminde Mekke valiliğine tayin edildi ve onun ölümüne kadar bu görevi sürdürdü; Medine valiliği yaptığı da söylenmiştir. Mekke'deki idarî görevleri yanında hac emirliği yaptı (38/658) ve fetvalar verdi. Muâviye'nin 39 (659) yılında Yezîd b. Şecre er-Ruhâvî'yi hac emîri olarak tayin etmesine karşı çıktı. Bunun üzerine Yezîd b. Muâviye kumandasında 3000 kişilik bir ordu Mekke'ye doğru hareket etti; Kusem ordunun şehre girmesini engellemek için halka çağrıda bulunduysa da gerekli desteği bulamadı ve ordu bir mukavemetle karşılaşmadan Mekke'ye girdi. Kusem hac emirliğine Yezîd b. Şecre dışında birinin getirilmesi isteğini tekrarladı; Ebû Saîd el-Hudrî'nin görüşü doğrultusunda hac idaresine Şeybe b. Osman getirildi.

Muâviye döneminde Horasan Valisi Saîd b. Osman b. Affân'ın kumandasında Horasan civarındaki fetihlere katıldı. Savaşta gösterdiği kahramanlık karşılığında ganimetten kendisine özel bir pay ayrılması teklif edildiyse de ganimetin önce beşe taksim edilip diğer kişilerin hakları verilmesi, ancak ondan sonra kendisine pay ayrılması gerektiğini söyledi. Fazilet ve takvâ sahibi olarak anılan Kusem, Saîd b. Osman'la birlikte Semerkant seferine katıldı (56/675) ve Semerkant'ta şehid oldu; vefat tarihine ve yerine dair diğer rivayetler Çok Görüşlü Sunum'dadır.

Tesir Halkası — Hz. Peygamber'den ve babasından, ayrıca kardeşi Fazl ile Talha b. Ubeydullah'tan hadis rivayet etmiştir; kendisinden Hânî b. Hânî, Abdülmelik b. Muhammed b. Amr ve Ebû İshak es-Sebîî rivayette bulunmuştur.

Türbesi ve Külliyesi — Mezarı zamanla bir ziyaretgâh haline gelmiş, etrafına cami ve medrese yapılmıştır; Semerkantlılar arasında “Şâh-ı Zinde” diye anılan bu mezara Bâbür devrinde Mezarşah adı verilmiştir. Şehrin kuzeyinde Efrâsiyâb tepesi diye bilinen yükseltinin güney yamaçları, onun bölgeye İslâm'ı yaymak üzere gelip burada şehid olması sebebiyle yüzyıllarca kutsal bir mevki sayılmış; kabrin etrafında türbeler ve bir mezarlık teşekkül etmiş, “Şâh-ı Zinde” adı bütün alanı tanımlar hale gelmiştir. 1220'de Cengiz Han kumandasındaki Moğollar'ın eski Semerkant ile birlikte mezarlığı tahrip ettiği anlaşılmaktadır; Moğol tahribatından kısmen kurtulan Kusem b. Abbas Türbesi ve Mescidi 1335'te yeniden ihya edilmiştir. 1360'lı yıllardan itibaren alan bir mezarlık olarak tercih edilmiş, imar faaliyeti XV. yüzyılda Timur ve Uluğ Bey devirlerinde doruğa ulaşmıştır. Bugün alana Uluğ Bey'in yaptırdığı âbidevî taçkapıdan (1434) girilir. Kusem b. Abbas'a adanmış türbe ve mescid, külliyenin mevcut en eski tarihli binalarının bulunduğu en üst kısımdadır ve eski yapı kalıntıları üstüne inşa edilmiştir; mescid XV. yüzyılın ikinci yarısında yapılmıştır. 1960'tan sonra yapılan çalışmalar, 735 (1335) tarihli türbe ve ziyaretgâhın Timurlu devrinde yer değiştirdiğini göstermiştir. Bölüm mavi, beyaz ve yeşil rengin hâkim olduğu mozaik çinilerle kaplıdır.