Mehmed Emin Tokâdî

XVIII. yüzyıl İstanbul Nakşibendî-Müceddidîliğinin en önemli temsilcisi sayılan mutasavvıf.

1075 (1664) yılında Tokat'ta doğdu. Nakşibendî bir aileye mensuptur: babası Hasan Efendi terzi olup Azîz Mahmûd-ı Urmevî'nin müridiydi. Urmevî'nin 1048 (1639) yılında idamının ardından aile Tokat'a yerleşmiş, Mehmed Emin gençlik yıllarını burada geçirmiş, 1110 (1698) yılında İstanbul'a gitmiştir.

İstanbul'da Zeyrek'teki Pîrî Paşa Medresesi'ne girdi ve Şeyhülislâm Mirzazâde Şeyh Mehmed Efendi'den dinî ilimleri okudu. Hâşimîzâde Seyyid Abdullah Efendi'den sülüs, nesih ve ta'lik yazılarını meşketti; daha sonra Edirne'de Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi, Küçük Müezzin Mehmed Efendi ve Yahyâ Nazîm Çelebi gibi üstatlardan mûsiki öğrendi.

Receb 1114'te (Kasım 1702) Mekke'de, Kâbe'nin yanında bir zikir halkası yöneten Ahmed Yekdest-i Cüryânî ile karşılaştı ve ona intisap ederek yaklaşık üç yıl hizmetinde bulundu. Daha sonra Medine'de Abdürrahîm-i Buhârî vasıtasıyla Nakşibendiyye-Müceddidiyye'de hilâfet aldı.

1117 (1706) civarında İstanbul'a döndü; Kımıl Mehmed Bey'in kâtipliğini yaptı ve Şehzade Camii'nde ders verdi. Hâmisinin vefatının ardından 1132 (1719-20) yılında kısa bir süre Eyüp Sultan türbedarlığında bulundu. On yıllar boyunca herhangi bir tekkeye bağlı olmaksızın irşadla meşgul oldu. 1156 (1743) yılında Şeyhülislâm Mustafa Efendi tarafından Ayvansaray'daki Emîr Buhârî Tekkesi şeyhliğine tayin edildi; bu görevi tekkede ikamet etmemek şartıyla kabul etti.

15 Şâban 1158'de (12 Eylül 1745) vefat etti ve İstanbul'da Zeyrek'teki Pîrî Paşa (Soğukkuyu) Camii'nin haziresine defnedildi.

Tesir Halkası — Tesirinin en görünür kanalı müridi Müstakimzâde'dir: İmâm-ı Rabbânî'nin Mektûbât'ının Türkçe'ye çevrilmesine onun vesilesiyle zemin hazırlanmıştır. Bayramî-Melâmî çevreden Lâ'lîzâde Abdülbâki ile kurduğu münasebet, tek bir çevreye kapanmayan müstakil bir tasavvuf tasavvuruna işaret eder.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Nakşibendî-Müceddidî çizgidedir; tekke uygulamalarında gösterişi reddeder. Dikkat çeken yanı, tartışmalı bir uygulama olan devranı savunmuş olmasıdır — bu, yerleşik Nakşibendî anlayışına aykırıdır ve bir risâlesinin konusudur.

Eserleri — Yazdıkları esas itibariyle Nakşibendî yoluna dair risâlelerdir: İrşâdü's-sâlikîn, Risâle fî sülûki't-tarîkati'n-Nakşibendiyye, Sıyânet-i Dervîşân der Bahs-i Deverân-ı Sûfiyân (devranın müdafaası), Şerh-i Kelimât-ı Hâcegân ve Vasiyyetnâme. Ayrıca İbnü'l-Cezerî'nin kıraat mukaddimesi ile Ubeydullah Ahrâr'ın Risâle-i Vâlidiyye'si gibi eserleri Türkçe'ye kazandırmıştır.

Türbesi ve Külliyesi — Kabri Zeyrek'teki Pîrî Paşa (Soğukkuyu) Camii haziresindedir. Mezar taşındaki kitâbe ta'lik hattıyla Kâtibzâde Mehmed Refî tarafından yazılmış olup içinde müridi Müstakimzâde'nin düşürdüğü tarih yer alır.