Ankara Evliyaları ve Türbeleri

Hüseyin Gazi

Seyyid, Gazi

Hüseyin Gazi, Anadolu'nun İslâmlaşması döneminde Bizans'a karşı savaştığına ve şehit düştüğüne inanılan bir gazi-velîdir; halk anlatılarında Battal Gazi'nin babası ve seyyid olarak anılır. Tarihî kişiliği büyük ölçüde efsanevî olup kaynaklar çelişkilidir; bu nedenle tarihsel doğruluğu tartışmalıdır. Mamak'taki Hüseyingazi Tepesi'nde bulunan türbesi 13. yüzyılda tekke olarak kurulmuş, 1378'de ve Fâtih Sultan Mehmed döneminde (1463) tamir edilmiştir. (Kaynak: T.C. Mamak Kaymakamlığı; Kültür Envanteri.)

Ahî Elvan (Hacı Elvan b. Mehmed Bey)

Ahî

Ahî Elvan (Hacı Elvan b. Mehmed Bey), 14. yüzyıl sonlarında yaşamış Ankara Ahîlik çevresine mensup bir şahsiyettir. Adını taşıyan Ahî Elvan Camii'ni (Samanpazarı/Altındağ) yaptırmıştır; minberdeki kitâbeye göre cami 1413'te onun tarafından yenilenmiştir. Kaynaklarda esas olarak cami bânisi olarak geçer; kabri caminin bulunduğu külliyeyle ilişkilendirilir. Kesin vefat tarihi bilinmemektedir (yaklaşık 14. yüzyıl sonu). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Ahî Elvan Camii'; Kültür Envanteri.)

Şeyh İzzeddin

Şeyh, Seyyid

Şeyh İzzeddin, 14. yüzyılda Ankara'da yaşamış, talebeleri büyük ölçüde Ahî teşkilâtı içinde yer alan bir Sufi şeyhi ve müderristir; bir Osmanlı vakıf kaydında seyyid olarak anılır. Vefat tarihi ihtilâflıdır: kitâbe iki şekilde okunmuştur — 705/1306 ile 752/1352. Ulus/Hacı Bayram'daki türbesi 1930'larda yıkılan aslının temelleri üzerine yeniden inşa edilmiştir. (Kaynak: Kültür Envanteri, 'Şeyh İzzettin Türbesi/Camii'; Konyalı, Ankara tarihi.)

Bünyâmin-i Ayâşî

Şeyh

Bünyâmin-i Ayâşî (asıl adı Mustafa), Bayramî-Melâmî kolunun kurucu şahsiyetlerinden bir Sufi şeyhidir. Ömer Dede Sikkînî'nin yahut Hacı Bayrâm-ı Velî'nin halîfesi olarak gösterilir; halîfesi Pîr Ali Aksarâyî yoluyla Melâmîlik silsilesi devam etmiştir. Vefat tarihi ihtilâflıdır (916/1510, 918/1512 veya 926/1520 civarı). Türbesi Ankara'nın Ayaş ilçesi Dervişimam Mahallesi'nde, adını taşıyan caminin kuzeydoğu köşesindedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Bünyâmin Ayâşî'; Abdülkerim Erdoğan, Ankara Velileri.)

Kara Davut (Mehmed) Efendi

Kara Davut Efendi, Hacı Bayrâm-ı Velî'nin halîfelerinden Bayramiyye tarikatına mensup bir âlim ve mutasavvıftır. Türbesindeki kitâbeye göre 1453 yılında vefat etmiştir. Kabri Ankara'nın Beypazarı ilçesine bağlı Kuyumcutekke köyündeki cami avlusunda olup günümüzde aktif bir ziyaretgâhtır. (Kaynak: Kültür Envanteri, 'Kara Davut Türbesi, Beypazarı'; Beypazarı Belediyesi.)

Tapduk Emre

XIII. yüzyılda yaşayan Babaî-Haydarî dervişi; büyük mutasavvıf şair Yûnus Emre 'nin şeyhi olarak tanınır. Horasan'dan Anadolu'ya geldiği tahmin edilmektedir. Tapduk kelimesinin onun adı mı yoksa lakabı mı olduğu belirsizdir. Babaî zümrelerine mensup pek çok derviş gibi baba unvanını taşıdığı Yûnus Emre'nin bazı mısralarından anlaşılır; yaşadığı dönemde Anadolu'da bu ismi kullanan şahsiyetlerin varlığı da bilinmektedir. Yaşadığı dönem hakkında kaynaklarda farklı rivayetler vardır; ancak müridi Yûnus Emre ile şeyhi Barak Baba'nın dönemleri göz önünde tutulursa XIII. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı söylenebilir. Mecdî onun Sakarya nehri yakınlarındaki köyünde münzevi bir hayat sürdüğünü ifade eder; kaynakların büyük çoğunluğu, bugün kendi adıyla bilinen bu köyde yaşadığında ittifak eder. Dönemindeki birçok derviş gibi çiftçilikle uğraştığı ve müridlerinin eğitimiyle meşgul olduğu tahmin edilir. Mürşidinin kimliği konusunda kaynaklar farklı bilgiler verir. Bizzat müridi Yûnus Emre, "Yûnus'a Tapdug u Saltug u Barak'tandur nasib" mısraıyla onu Barak Baba 'nın müridleri arasında gösterir; kaynağa göre bu ifadelerden Barak Baba'nın müridi olduğu kesin biçimde ortaya çıkar. Silsilesi Barak Baba vasıtasıyla Sarı Saltuk 'a ulaşır. Barak Baba'nın bir Haydarî dervişi olduğu bilindiğinden Tapduk Emre'nin de bir Babaî-Haydarî dervişi olabileceği düşünülür. M. Fuad Köprülü'ye göre, Babaî çevreleriyle yakın ilişki içinde bulunduğu için tıpkı şeyhi gibi bir Türkmen babası hüviyeti gösterir; Abdülbaki Gölpınarlı ise onun tâife-i abdalân dan olduğu kanaatindedir. Ailesi hakkındaki bilgiler menkıbevî rivayetlerle bezenmiştir. Bir kızının Yûnus Emre ile evlendiği rivayet edilir; fakat bu rivayet ne Yûnus'un divanında ne de diğer çağdaş kaynaklarda yer alır. Nallıhan yakınlarındaki Emre Sultan köyünde mezarı bulunan Bacı Sultan adlı bir kızının daha olduğu nakledilir. Gölpınarlı, Yûnus Emre'nin Tapduk Emre'nin oğlu olabileceği ihtimaline de dikkat çeker. Kesin vefat tarihi bilinmemektedir. Yûnus Emre'nin bir şiirinde vefatını haber verdiği mürşidinin XIII. yüzyılın sonlarında vefat etmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Tesir Halkası — Kaynaklardaki ifadelerden çok sayıda müridi bulunduğu anlaşılır; bu müridler Tapduklular adıyla anılır. En tanınan müridi, uzun yıllar hizmetinde bulunan Yûnus Emre 'dir: onun görüşlerini Anadolu ve Şam'da yaymış, kendisinden saygı ve övgüyle söz etmiş, şeyhi gibi Kalenderî-Melâmetî düşünceyi benimsemiştir. Yûnus bunu "Halka Tapduk mânisin saçtık elhamdülillâh" mısraıyla dile getirir. Şeyh Ömer ve Şeyh Câfer adlı iki müridi daha kaynaklarda anılır. Tesirinin Balkanlar'a da ulaştığı köy adlarından anlaşılır: Aksaray'ın merkez nahiyesine ve Edirne'nin Havsa ilçesine bağlı birer köy ile Varna'ya bağlı bir köy Tapduk adını taşır. Kaynak, bunun onun bu bölgelere gittiğini doğrulamasa bile müridlerinin yayılma sahası hakkında önem taşıdığını belirtir. Türbesi ve Külliyesi — Kaynağa göre en muteber görüş, mezarının Ankara'nın Nallıhan ilçesine bağlı Emresultan köyü nde bulunduğudur; bu bilgi birçok kaynağın yanı sıra Afyonkarahisar Şer'iyye Sicilleri'nde de yer alır. Köydeki türbede, ailesine mensup oldukları ileri sürülen daha pek çok kişinin mezarı vardır.

Seyyid Abdülhakîm Arvâsî

Seyyid

Seyyid Abdülhakîm Arvâsî, beş tarikatta icâzet sahibi, Nakşibendî-Hâlidî meşrebli bir âlim ve mürşiddir; şair Necip Fazıl Kısakürek'in mânevî rehberidir. 1865'te Van'ın Başkale ilçesinde doğmuş, 27 Kasım 1943'te Ankara'ya sevk edildiği sırada vefat etmiştir. Türbesi Ankara'nın Keçiören ilçesine bağlı Bağlum'daki mezarlıkta olup tescilli ve aktif bir ziyaret yeridir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Abdülhakim Arvâsî'; Kültür Envanteri, Bağlum Mezarlığı.)

Ahî Şerafeddin (Ahî Şerafeddin Mehmed)

Ankara'nın ahî ricâlinden; türbesi, adıyla anılan ve halk arasında Arslanhane Camii olarak da bilinen caminin yanında bulunur. Kaynak vefatını 751 (1350-51) olarak kaydeder. Caminin yakınında türbesi bulunan Ahî Şerafeddin'in babası ile amcası , araştırıcıların çoğunun kabulüne göre XIII. yüzyıl sonlarına doğru harap duruma düşen camiyi tamir ettiren ahîlerden Hüsâmeddin ve Hasan adlı iki kardeştir; mihrabın da bu sırada yaptırıldığı kabul edilmektedir. Cami, Ahî Şerafeddin mahallesinde Atpazarı Yokuşu üzerindedir ve evvelce önünde ve etrafında pek çok arslan heykeli bulunduğu için halk arasında Arslanhane Camii olarak da anılır. Ahşap minberindeki birinci kitâbede, Selçuklu Sultanı Mes'ûd b. Keykâvus (II. Mesud) zamanında ahî kardeşler tarafından 689 (1290) yılında yaptırıldığı belirtilmektedir. Caminin dışında bir hazîre ile Ahî Şerafeddin Türbesi bulunmaktadır. Kayıt sınırı: Bu kayıt, zatın kendi maddesine değil, adıyla anılan caminin maddesine dayanmaktadır. Kaynak Ahî Şerafeddin'in şahsiyeti hakkında yukarıdaki üç bilgiden (vefat yılı, baba ve amcasının kimliği, türbesinin yeri) fazlasını vermemektedir. Caminin mimarî tasviri zengindir; ancak o tasvir yapıya ait olduğu için buraya alınmamış , mekân kaydına bırakılmıştır. Zat kaydını yapı tasviriyle doldurmak, kaydı derin göstermek olurdu.

Hacı Bayrâm-ı Velî

Hazretleri

Anadolu topraklarında doğup büyüyen bir Türk mutasavvıfı tarafından kurulmuş ilk tarikat olan Bayramiyye 'nin pîridir. Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad devirlerini idrak etmiş, kurduğu tarikatla Anadolu'nun mânevî yapısının şekillenmesinde büyük katkıları olmuştur. XIV. yüzyılın ilk yarısında Orhan Gazi döneminde Ankara'da doğdu. Doğum tarihi, adı, ailesi ve hayatının diğer safhaları hakkında kaynaklarda bilgi yoktur. Ölümünden iki yıl önce Ankara'da kurulan bir vakfın vakfiyesinin tesciline şahitlik eden on bir kişinin başında adı "Kudvetü's-sâlikîn, kutbü'l-evliyâi ve'l-ârifîn… Hacı Bayram b. Ahmed b. Mahmûd …" şeklinde geçmektedir (Ramazan 831 / Haziran 1428); bu ifadeden künyesi ve daha hayatta iken çok büyük mânevî nüfuza sahip olduğu öğrenilmektedir. XVI. yüzyıl müelliflerinden Lâmiî Çelebi, Ankara'da Çubuk suyu diye tanınan nehrin kenarındaki Solfasol (Zülfazl) köyünde doğduğunu, aklî ve şer'î ilimleri tahsil ettiğini ve Ankara'da müderrislik yaptığını ifade eder. Bayramî-Melâmî geleneğinden Abdurrahman el-Askerî'nin Mir'âtü'l-ışk adlı eserinde ise Yıldırım Bayezid'in kapıcıbaşısı olduğu ve asıl adının Nûman olduğu belirtilir. Aynı eserde intisabı ayrıntılı biçimde anlatılır: Timur'un Yıldırım'ı hapsetmesinin ardından Somuncu Baba'nın Bursa'dan göç edip Adana yakınlarında bir köye yerleştiğini öğrenince, sarayda önemli bir protokol görevlisi olan kapıcıbaşı kıyafetini değiştirip tüccar kıyafetine bürünmüş, yanına aldığı beş altı hizmetkârıyla şeyhi bulmaya gitmiştir. Şeyh Hamîd ona "Muradın nedir?" deyince kendisine hizmet etmeye geldiğini, başka muradı olmadığını söylemiştir. Somuncu Baba ona kullarının ve arkadaşlarının gönüllerini hoşnut ederek geri göndermesini, üzerindeki elbiseleri değiştirip dervişâne kisve ile dönmesini tavsiye etmiş; akşam köye dönünce "Adını da tebdil edelim" demiş ve birkaç gün sonra kurban bayramı olduğundan kendisine "Hacı Bayram" adını vermiştir. Somuncu Baba bayram ertesi Hacı Bayram ile birlikte önce Şam'a, kısa bir süre sonra Hicaz'a gitti; hac dönüşü Aksaray'a geldiler ve Somuncu Baba bir yıl sonra Hacı Bayram'ı Ankara'ya gönderdi. Bu bilgiler ışığında Hacı Bayram'ın Somuncu Baba'ya, Yıldırım Bayezid'in ölüm tarihi olan 13 Şâban 805'ten (8 Mart 1403) yaklaşık üç buçuk ay sonra (Haziran 1403) intisap ettiği söylenebilir. Anadolu'da siyasî otorite boşluğunun yaşandığı Fetret döneminde Ankara'ya dönen Hacı Bayram'ın bu yıllardaki faaliyetlerine ışık tutacak bilgi yoktur. Ancak mürşidinin yanından ayrılırken "Sultanım, ne amel üzerine olalım, sanat bilmem ne işleyelim?" deyince " Ekin ek, burçak ek " cevabını alması ve Ankara'ya varıp burçak ekmesi, tekke ve zâviye inşa etmeyip çiftçilikle meşgul olduğunu göstermektedir. Bu yıllarda mânevî şahsiyetinin insanları giderek etkilemeye başladığı ve çevresinde bir derviş grubunun oluştuğu söylenebilir. Hacı Bayrâm-ı Velî Ankara'da vefat etti; vefatından birkaç yıl önce yaptırılan ve kendi adıyla anılan caminin yanına defnedildi. Ölümüne " İrtihâlü'l-insân " terkibi tarih düşürülmüştür; Mecdî, "Bazı kitaplarda 833 senesinde fevt oldu deyü bulundu" diyerek ölüm tarihine ışık tutar. Tesir Halkası Somuncu Baba'nın vefatı ve ertesi yıl Çelebi Mehmed'in Osmanlı tahtına geçişinin ardından tesiri daha da genişlemiş, II. Murad devrinde devleti rahatsız edecek kadar büyük boyutlara ulaşmış olmalıdır. XVII. yüzyıl müelliflerinden Sarı Abdullah Efendi, Hacı Bayram'ın halkı dalâlete sevkettiği ve saltanat davasına kalkışma ihtimali bulunduğu ileri sürülerek padişaha şikâyet edildiğini söyler. Bu olay, II. Murad tarafından o dönemde devletin merkezi olan Edirne'ye çağrılmasıyla sonuçlanmış; Edirne'de kendisiyle görüşen II. Murad, hakkında söylenenlerin iftira ve dedikodu olduğunu anlayarak özür dilemiş ve büyük bir saygı göstermiş, ayrıca ondan Eskicami'de vaaz vermesini rica etmiştir. Edirne'ye gidişi muhtemelen II. Murad'ın saltanatının ilk yıllarında (1421-1424) gerçekleşmiştir. Bu yolculuk sırasında Gelibolu'da Muhammediyye müellifi Yazıcızâde Mehmed kendisine intisap etmiştir. Ankara'ya dönüşünden sonra devletle ilişkileri konusunda bilgi yoktur; ancak Bayramî dervişlerinin vergiden muaf tutulduğuna bakılarak tarikatın faaliyetlerini daha güven içinde sürdürdüğü söylenebilir. Bayramiyye bu yıllarda Ankara ve çevresinde büyük bir yaygınlık kazanmıştı. Tarikat silsilesi mürşidi Somuncu Baba, Ali Erdebîlî ve Sadreddîn-i Erdebîlî vasıtasıyla Safeviyye tarikatının pîri Safiyyüddîn-i Erdebîlî'ye ulaşır. İlk kaynaklarda halife tayin ettiğine dair bilgi bulunmamakla birlikte, Akşemseddin'in menâkıbını yazan Enîsî onun Akşemseddin'e kısa zamanda hilâfet verdiğini söyler. Sarı Abdullah Efendi ise hayatta iken hiç kimseye hilâfet vermediğini, vefatından sonra "altı nefer"in (İnce Bedreddin, Kızılca Bedreddin, Uzun Selâhaddin, Akbıyık, Akşemseddin, Ömer Dede Bursevî) ortaya çıktığını yazar. Vefat ederken kime tâbi olacaklarını soran müridlerine, kendisinden duydukları maarif ve vahdet sırları bütün kemâlâtıyla kimde tecelli ederse onun sohbetinde bulunmalarını tavsiye etmiştir. Vefatından sonra dervişlerinin bir kısmı ilâhî aşk, cezbe ve melâmeti temsil eden Emîr Sikkînî'ye; zühd, takvâ ve riyâzete temayülü olanlar da Akşemseddin'e tâbi olmuştur. Eserleri Sade bir dille ve hece vezniyle yazılmış, vahdet neşvesini terennüm eden dört şiiri dışında Hacı Bayram'ın günümüze intikal eden eseri yoktur. Türbesi ve Külliyesi Kabri, vefatından birkaç yıl önce yaptırılan ve kendi adıyla anılan caminin yanındadır. Kabrinin üzerine daha sonra inşa edilen türbe Ankara'nın en önemli ziyaretgâhıdır.