Ankara Evliyaları ve Türbeleri

Tâceddin Sultan (Tâceddinzâde Mustafa Efendi)

Şeyh

Ankara'da Hamamönü mevkiindeki Tâceddin Dergâhı 'nın kurucusu Tâceddinzâde Mustafa Efendi ; XVII. yüzyılda yaşamış, Ankara halkı arasında Celvetî şeyhi olarak bilinen zat. Hakkındaki literatürde Tâceddin Sultan adıyla anılır. Kaynak, dergâhın kurucusu hakkında yeterli bilgi bulunmadığını açıkça belirtir. Aslen Ankaralı bir ailenin çocuğudur; ailenin Bursa'ya gidip daha sonra tekrar Ankara'ya döndüğü rivayet edilir. Adı ve Ankaralı olduğuna dair bu rivayet, onun Bursa Kaplıca Medresesi müderrisi iken 1010 (1601) yılında Ankara'ya müftü tayin edilen ve 1018'de (1609) burada vefat eden Tezkireci Tâceddin Efendi 'nin oğlu olabileceğini düşündürür. Adına ilk defa 1075'te (1664) Ankara'da düzenlenen Aslanağa bin Muslu Vakfiyesi'nin şahitler listesinin başında rastlanır. Dergâhla birlikte bir de cami yaptırdığı anlaşılır; buna göre Tâceddin Camii ve Dergâhı XVII. yüzyılın ortalarında faaliyete başlamış olmalıdır. Evkāf-ı Hümâyun Nezâreti'nin 1270 (1853) yılına ait teftiş raporu, cami ve zâviyeyi onun Tekke Ahmed mahallesinde, Şeyh Paşa Zâviyesi'nin yerinde yaptırdığını kaydeder. Aynı rapor ve bir tevcih defteri onu Aziz Mahmud Hüdâyî 'nin halifeleri arasında gösterir; bu kayıtlar, onun Celvetî şeyhi olduğuna dair Ankara halkı arasındaki rivayetle örtüşür. Hüdâyî'nin 992 (1584) yılında Bursa'dan İstanbul'a gelip Küçük Ayasofya Tekkesi'nde şeyhlik yaptığı ve 1038 (1628) yılında burada vefat ettiği göz önüne alınırsa, kaynağa göre gençlik yıllarında ona yetişip icâzet almış olması kuvvetle muhtemeldir. Ölüm tarihi bilinmemektedir. 1853 tarihli teftiş raporundan çocuğu olmadığı anlaşılır. Tesir Halkası — Ondan sonra dergâhın şeyhliği, 1717'de Abdurrahman Efendi'nin türbedar tayin edilmesine kadar Gizli Şeyh Mehmed Efendi ve soyundan gelenlerce sürdürüldü. Abdurrahman Efendi'nin ardından görev babadan oğula Pîr Mehmed, Şeyh Osman ve Mustafa Efendi'ye, 1827'de Mustafa Efendi'nin kardeşi Osman Vâfî Efendi 'ye, 1853'te Osman Vâfî'nin oğlu Mehmed Şerif Galib'e (ö. 1899) geçti. Dergâhın son şeyhi Galib Efendi'nin oğlu Mustafa Tâceddin Efendi'dir (ö. 1937). Kaynak, Tâceddinzâde'den sonra dergâhın en kudretli şeyhi olarak Osman Vâfî Efendi'yi anar. Eserleri — Enver Behnan Şapolyo, Şeyh Derviş Muslu Ankaravî'nin 1147'de (1734-35) derlediği bir mecmuada Tâceddinzâde'nin evrâd ının, dergâh şeyhlerinin bir listesinin, çeşitli menkıbelerin ve Tâceddinzâde'nin şiirlerinin yer aldığını belirtir; bu mecmua bugün kayıptır. Çeşitli nüshaları bulunan evrâd metni Sadi Bayram, bazı şiirlerini ihtiva eden bir risâle ise Mustafa Aşkar tarafından yayımlanmıştır. Türbesi ve Külliyesi — Dikdörtgen planlı caminin batısındaki türbe ile doğudaki minare Ankara yöresine mahsus kırmızı andezit taşından yapılmıştır; türbe Bağdâdî kubbelidir. 1892'de cami, minare ve türbenin yıkılarak II. Abdülhamid'in hazîne-i hâssadan tahsis ettiği ödenekle yeniden inşası kararlaştırılmış; türbenin giriş kapısı üzerindeki manzum kitâbe caminin inşasının 1319 (1901) yılında tamamlandığını kaydeder. Türbeyi içine alacak şekilde 1970'lerde yapılan ilâveler 2008 restorasyonunda kaldırılmıştır. Tâceddin Türbesi , eskiden olduğu gibi bugün de Ankara'da Hacı Bayrâm-ı Velî Türbesi'nden sonra en çok ziyaret edilen merkezdir. Dergâhın günümüze ulaşan selâmlık binası, Mehmed Âkif'in 17 Şubat 1921'de İstiklâl Marşı'nı yazdığı yerdir.

Hüseyin Gazi

Seyyid, Gazi

Hüseyin Gazi, Anadolu'nun İslâmlaşması döneminde Bizans'a karşı savaştığına ve şehit düştüğüne inanılan bir gazi-velîdir; halk anlatılarında Battal Gazi'nin babası ve seyyid olarak anılır. Tarihî kişiliği büyük ölçüde efsanevî olup kaynaklar çelişkilidir; bu nedenle tarihsel doğruluğu tartışmalıdır. Mamak'taki Hüseyingazi Tepesi'nde bulunan türbesi 13. yüzyılda tekke olarak kurulmuş, 1378'de ve Fâtih Sultan Mehmed döneminde (1463) tamir edilmiştir. (Kaynak: T.C. Mamak Kaymakamlığı; Kültür Envanteri.)

Ahî Elvan (Hacı Elvan b. Mehmed Bey)

Ahî

Ahî Elvan (Hacı Elvan b. Mehmed Bey), 14. yüzyıl sonlarında yaşamış Ankara Ahîlik çevresine mensup bir şahsiyettir. Adını taşıyan Ahî Elvan Camii'ni (Samanpazarı/Altındağ) yaptırmıştır; minberdeki kitâbeye göre cami 1413'te onun tarafından yenilenmiştir. Kaynaklarda esas olarak cami bânisi olarak geçer; kabri caminin bulunduğu külliyeyle ilişkilendirilir. Kesin vefat tarihi bilinmemektedir (yaklaşık 14. yüzyıl sonu). (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Ahî Elvan Camii'; Kültür Envanteri.)

Şeyh İzzeddin

Şeyh, Seyyid

Şeyh İzzeddin, 14. yüzyılda Ankara'da yaşamış, talebeleri büyük ölçüde Ahî teşkilâtı içinde yer alan bir Sufi şeyhi ve müderristir; bir Osmanlı vakıf kaydında seyyid olarak anılır. Vefat tarihi ihtilâflıdır: kitâbe iki şekilde okunmuştur — 705/1306 ile 752/1352. Ulus/Hacı Bayram'daki türbesi 1930'larda yıkılan aslının temelleri üzerine yeniden inşa edilmiştir. (Kaynak: Kültür Envanteri, 'Şeyh İzzettin Türbesi/Camii'; Konyalı, Ankara tarihi.)

Bünyâmin-i Ayâşî

Şeyh

Bünyâmin-i Ayâşî (asıl adı Mustafa), Bayramî-Melâmî kolunun kurucu şahsiyetlerinden bir Sufi şeyhidir. Ömer Dede Sikkînî'nin yahut Hacı Bayrâm-ı Velî'nin halîfesi olarak gösterilir; halîfesi Pîr Ali Aksarâyî yoluyla Melâmîlik silsilesi devam etmiştir. Vefat tarihi ihtilâflıdır (916/1510, 918/1512 veya 926/1520 civarı). Türbesi Ankara'nın Ayaş ilçesi Dervişimam Mahallesi'nde, adını taşıyan caminin kuzeydoğu köşesindedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Bünyâmin Ayâşî'; Abdülkerim Erdoğan, Ankara Velileri.)

Kara Davut (Mehmed) Efendi

Kara Davut Efendi, Hacı Bayrâm-ı Velî'nin halîfelerinden Bayramiyye tarikatına mensup bir âlim ve mutasavvıftır. Türbesindeki kitâbeye göre 1453 yılında vefat etmiştir. Kabri Ankara'nın Beypazarı ilçesine bağlı Kuyumcutekke köyündeki cami avlusunda olup günümüzde aktif bir ziyaretgâhtır. (Kaynak: Kültür Envanteri, 'Kara Davut Türbesi, Beypazarı'; Beypazarı Belediyesi.)

Tapduk Emre

XIII. yüzyılda yaşayan Babaî-Haydarî dervişi; büyük mutasavvıf şair Yûnus Emre 'nin şeyhi olarak tanınır. Horasan'dan Anadolu'ya geldiği tahmin edilmektedir. Tapduk kelimesinin onun adı mı yoksa lakabı mı olduğu belirsizdir. Babaî zümrelerine mensup pek çok derviş gibi baba unvanını taşıdığı Yûnus Emre'nin bazı mısralarından anlaşılır; yaşadığı dönemde Anadolu'da bu ismi kullanan şahsiyetlerin varlığı da bilinmektedir. Yaşadığı dönem hakkında kaynaklarda farklı rivayetler vardır; ancak müridi Yûnus Emre ile şeyhi Barak Baba'nın dönemleri göz önünde tutulursa XIII. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı söylenebilir. Mecdî onun Sakarya nehri yakınlarındaki köyünde münzevi bir hayat sürdüğünü ifade eder; kaynakların büyük çoğunluğu, bugün kendi adıyla bilinen bu köyde yaşadığında ittifak eder. Dönemindeki birçok derviş gibi çiftçilikle uğraştığı ve müridlerinin eğitimiyle meşgul olduğu tahmin edilir. Mürşidinin kimliği konusunda kaynaklar farklı bilgiler verir. Bizzat müridi Yûnus Emre, "Yûnus'a Tapdug u Saltug u Barak'tandur nasib" mısraıyla onu Barak Baba 'nın müridleri arasında gösterir; kaynağa göre bu ifadelerden Barak Baba'nın müridi olduğu kesin biçimde ortaya çıkar. Silsilesi Barak Baba vasıtasıyla Sarı Saltuk 'a ulaşır. Barak Baba'nın bir Haydarî dervişi olduğu bilindiğinden Tapduk Emre'nin de bir Babaî-Haydarî dervişi olabileceği düşünülür. M. Fuad Köprülü'ye göre, Babaî çevreleriyle yakın ilişki içinde bulunduğu için tıpkı şeyhi gibi bir Türkmen babası hüviyeti gösterir; Abdülbaki Gölpınarlı ise onun tâife-i abdalân dan olduğu kanaatindedir. Ailesi hakkındaki bilgiler menkıbevî rivayetlerle bezenmiştir. Bir kızının Yûnus Emre ile evlendiği rivayet edilir; fakat bu rivayet ne Yûnus'un divanında ne de diğer çağdaş kaynaklarda yer alır. Nallıhan yakınlarındaki Emre Sultan köyünde mezarı bulunan Bacı Sultan adlı bir kızının daha olduğu nakledilir. Gölpınarlı, Yûnus Emre'nin Tapduk Emre'nin oğlu olabileceği ihtimaline de dikkat çeker. Kesin vefat tarihi bilinmemektedir. Yûnus Emre'nin bir şiirinde vefatını haber verdiği mürşidinin XIII. yüzyılın sonlarında vefat etmiş olması kuvvetle muhtemeldir. Tesir Halkası — Kaynaklardaki ifadelerden çok sayıda müridi bulunduğu anlaşılır; bu müridler Tapduklular adıyla anılır. En tanınan müridi, uzun yıllar hizmetinde bulunan Yûnus Emre 'dir: onun görüşlerini Anadolu ve Şam'da yaymış, kendisinden saygı ve övgüyle söz etmiş, şeyhi gibi Kalenderî-Melâmetî düşünceyi benimsemiştir. Yûnus bunu "Halka Tapduk mânisin saçtık elhamdülillâh" mısraıyla dile getirir. Şeyh Ömer ve Şeyh Câfer adlı iki müridi daha kaynaklarda anılır. Tesirinin Balkanlar'a da ulaştığı köy adlarından anlaşılır: Aksaray'ın merkez nahiyesine ve Edirne'nin Havsa ilçesine bağlı birer köy ile Varna'ya bağlı bir köy Tapduk adını taşır. Kaynak, bunun onun bu bölgelere gittiğini doğrulamasa bile müridlerinin yayılma sahası hakkında önem taşıdığını belirtir. Türbesi ve Külliyesi — Kaynağa göre en muteber görüş, mezarının Ankara'nın Nallıhan ilçesine bağlı Emresultan köyü nde bulunduğudur; bu bilgi birçok kaynağın yanı sıra Afyonkarahisar Şer'iyye Sicilleri'nde de yer alır. Köydeki türbede, ailesine mensup oldukları ileri sürülen daha pek çok kişinin mezarı vardır.

Ahî Şerafeddin (Ahî Şerafeddin Mehmed)

Ankara'nın ahî ricâlinden; türbesi, adıyla anılan ve halk arasında Arslanhane Camii olarak da bilinen caminin yanında bulunur. Kaynak vefatını 751 (1350-51) olarak kaydeder. Caminin yakınında türbesi bulunan Ahî Şerafeddin'in babası ile amcası , araştırıcıların çoğunun kabulüne göre XIII. yüzyıl sonlarına doğru harap duruma düşen camiyi tamir ettiren ahîlerden Hüsâmeddin ve Hasan adlı iki kardeştir; mihrabın da bu sırada yaptırıldığı kabul edilmektedir. Cami, Ahî Şerafeddin mahallesinde Atpazarı Yokuşu üzerindedir ve evvelce önünde ve etrafında pek çok arslan heykeli bulunduğu için halk arasında Arslanhane Camii olarak da anılır. Ahşap minberindeki birinci kitâbede, Selçuklu Sultanı Mes'ûd b. Keykâvus (II. Mesud) zamanında ahî kardeşler tarafından 689 (1290) yılında yaptırıldığı belirtilmektedir. Caminin dışında bir hazîre ile Ahî Şerafeddin Türbesi bulunmaktadır. Kayıt sınırı: Bu kayıt, zatın kendi maddesine değil, adıyla anılan caminin maddesine dayanmaktadır. Kaynak Ahî Şerafeddin'in şahsiyeti hakkında yukarıdaki üç bilgiden (vefat yılı, baba ve amcasının kimliği, türbesinin yeri) fazlasını vermemektedir. Caminin mimarî tasviri zengindir; ancak o tasvir yapıya ait olduğu için buraya alınmamış , mekân kaydına bırakılmıştır. Zat kaydını yapı tasviriyle doldurmak, kaydı derin göstermek olurdu.