Çorum Evliyaları ve Türbeleri

Şeyh Muslihiddin Attar

Şeyh

Fâtih Sultan Mehmed'in hocası Akşemseddin'in geride bıraktığı beş halifeden biri olup Bayramiyye-Şemsiyye kolunu İskilip'te temsil etmiştir. Taşköprîzâde onu Akşemseddin'in ashabından sayar ve şeyhinin vefatından sonra irşadla meşgul olduğunu belirtir. İskilip'te vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir; ölüm tarihi kaynaklarda kesin verilmez. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Akşemseddin'; akademik araştırma 'İskilip'te Bir Gönül İnsanı – Şeyh Muslihiddin Attar')

Süheyb-i Rûmî (Süheyb b. Sinân) — Makam

Makam

Hz. Peygamber'in ilk Müslümanlarından sahabî Süheyb b. Sinân er-Rûmî. Güvenilir kaynaklara göre Şevval 38 (Mart 659) Medine'de vefat etmiş ve Cennetü'l-Bakî'ye defnedilmiştir. Geç dönem rivayetlerinde İstanbul seferi dönüşü Çorum'da vefat ettiği söylenmişse de bu kesin değildir; Çorum Hıdırlık'taki yapı bir MAKAMDIR (sembolik ziyaret yeri), gerçek kabri Medine'dedir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Suheyb b. Sinân'; Hitit Sosyal Bilimler Dergisi, 'Suheyb-i Rumi Zaviyesi')

Ubeyde Gazi — Makam

Gazi (Makam)

Çorum Hıdırlık'ta Süheyb-i Rûmî makamının yanında makamı bulunan, Yemen kökenli olduğu rivayet edilen bir gazi/sahabî. Halk muhayyilesinde hicrî 49 (669) civarındaki İstanbul kuşatması ordusuyla Anadolu'ya geldiği ve Çorum yöresinde şehid düştüğü anlatılır. Tarihî kaynaklarla kesin teyit edilemediğinden buradaki yapı bir MAKAM olarak değerlendirilir. (Kaynak: Çorum Belediyesi 'Çorum'da Sahabe ve Evliya Makamları'; Kültür Envanteri 'Hıdırlık Camii ve Türbesi')

Elvan Çelebi

XIV. yüzyıl Anadolu mutasavvıfı ve şairi; Garibnâme müellifi Âşık Paşa'nın oğlu, Babaî hareketinin önderi Baba İlyâs-ı Horasânî'nin torunudur. Vefâiyye tarikatına mensup olup Çorum-Mecitözü arasındaki köye yerleşmiş; burada cami, zâviye, türbe ve hamam yaptırmıştır. Kabri bugün Mecitözü'ne bağlı Elvançelebi köyündeki zâviyesinin türbe bölümündedir. Ölüm tarihi 760/1358-59 civarı kabul edilir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi 'Elvan Çelebi' ve 'Elvan Çelebi Zâviyesi'; Semavi Eyice, Türkiyat Mecmuası)

İskilipli Mehmed Âtıf Efendi

Türk âlimi ve müellif; dersiâm ve müderris. 1875 yılında İskilip'in Tophane köyünde doğdu. Babası Mehmed Ali Ağa, annesi Nazlı Hanım'dır. Altı aylıkken yetim kaldı ve dedesi Hasan Kethüdâ tarafından büyütüldü. Mahallî tahsilinin ardından ailesinin muhalefetine rağmen İstanbul'a gitti. Medrese tahsilini 1902'de tamamlayarak ruûs imtihanını kazandı ve 1903'te Fâtih Camii'nde ders vermeye başladı. 1905'te İstanbul Dârülfünunu İlâhiyat Şubesi'nden mezun olduktan sonra Kabataş Lisesi'nde Arapça okuttu. Faaliyetleri sebebiyle bir şeyhülislâm tarafından Bodrum'a sürüldü; ardından Kırım ve Varşova'ya gitti ve II. Meşrutiyet'in ilânından sonra döndü. 1910 yılında medrese müfettişliği yaptı; Sebîlürreşâd ve Beyânülhak gibi dergilere yazılar yazdı. 31 Mart Vak'ası'nın ardından bir hafta hapis yattı. 1913'teki Mahmud Şevket Paşa suikastının ardından Sinop, Çorum ve Sungurlu'ya yaklaşık on sekiz ay süreyle sürgün edildi; yetkililer daha sonra suçsuzluğunu kabul etmiştir. Şubat 1919'da, Mustafa Sabri Efendi'nin başkanlığındaki Cemiyet-i Müderrisîn'in ikinci başkanı oldu; Sabri Efendi şeyhülislâm olunca cemiyetin başkanlığını üstlendi. Kasım 1919'da Teâlî-i İslâm Cemiyeti adını alan cemiyet çok sayıda eser yayımladı ve Anadolu'nun çeşitli yerlerinde şubeler açtı. 1924 tarihli Frenk Mukallidliği ve Şapka adlı risâlesi şapka kanununa karşı bir metin olarak görüldü. 7 Aralık 1925'te tutuklandı ve Ankara İstiklâl Mahkemesi'nde yargılandı. Önce beraat ettiği hâlde tutukluluğu devam etti; savcı üç yıl kürek cezası talep etmişken mahkeme idam kararı verdi. 4 Şubat 1926'da Babaeski eski müftüsü Ali Rızâ Efendi ile birlikte idam edildi. Eserleri — Mir'âtü'l-İslâm (1332), İslâm Yolu (1338), Tesettür-i Şer'î (1339), Dîn-i İslâm'da Men'-i Müskirât (1340) ve hakkındaki yargılamaya konu olan Frenk Mukallidliği ve Şapka (1924).

Ebûbekir Çorûmî

Çorum'da Rifâî kültürünün yerleşmesinde adı anılan mutasavvıf; beş tarikattan hilâfet sahibi. Çorum'un Değirmendere köyünde doğdu. Hıfzını tamamladıktan sonra medrese ilimlerini tahsil etti ve Samsun'da bir süre imamlık yaptı. Ardından İstanbul'a gidip Azîz Mahmud Hüdâyî Dergâhı şeyhi Mehmed Rûşen Efendi'ye intisap etti. Yedi yıl sonra şeyhinin emri üzerine Sânamerli Hacı Ahmed Efendi ile birlikte seyrüsülûkünü tamamlamak için seyahate çıktı. Bağdat ve Vâsıt'ta Abdülkādir-i Geylânî ile Ahmed er-Rifâî'nin türbelerini ziyaret etti. Mekke ve Medine'de yaklaşık beş yıl kaldı. Ardından Tanta'ya gelip Seyyid Ahmed el-Bedevî'nin makamını ziyaret etti; iki yıl Abdürrahîm et-Tantâvî'nin hizmetini görüp seyrüsülûkünü tamamladı. 1880'de Abdürrahîm et-Tantâvî ile Abdürrahîm en-Nişâvî tarafından kendisine Rifâiyye, Kādiriyye, Desûkıyye, Bedeviyye ve Şâzeliyye tarikatlarından hilâfet verildi. Yedi yıl süren bu seyahatin ardından İstanbul'a döndü ve II. Abdülhamid'in huzuruna kabul edildi. Yedisekiz Hasan Paşa'nın da hazır bulunduğu bu görüşme sırasında kendisine altın sırmayla kelime-i şehâdet işlenmiş bir sancak ve berat verildi; Çorum'da bir dergâh açmasına müsaade edildi. 1892'de daha önce dergâh olarak kullanılan bir yapıyı Hazîne-i Hâssa'dan gelen destekle onarıp burada irşad faaliyetine başladı. Dergâhın bir tevhidhâne ve üç zâviye hücresiyle bir mahzen, bir mutfak ve küçük bir avludan oluştuğu, zamanla civardaki bağ, bahçe ve değirmen hissesinin de dergâha vakfedildiği bilinmektedir. Vakfiyesinde cuma ve pazartesi geceleri yoksullara yemek verileceği, yatsı namazının ardından Rifâî usul ve erkânı üzere zikir yapılacağı ve devletin bekası için dua edileceği kaydedilmiştir. Dergâha 1900 yılında, dönemin İstanbul Rifâîliği içinde önemli bir isim olan Mehmed Nazif Efendi'nin de bağışta bulunduğu belirtilmektedir. Bir zikir esnasında vefat etti; kabri Çorum Ulu (Hıdırlık) Kabristanı'ndadır. Kendisinden intikal eden Rifâî-Kādirî silsilesi Ahıskalı Müştak Ali Efendi (ö. 1957) ve Mustafa Çorûmî (Hacı Mustafa Anaç, ö. 1980) ile günümüze kadar ulaşmıştır. Kādiriyye icâzetini aldığı Abdürrahîm en-Nişâvî'nin silsilesi, bugün Mısır'da faal bir Kādirî şubesi olan Niyâziyye'ye ulaşmaktadır.

Yûsuf Bahri Efendi

Fahrü'l-muhaddisîn

Vezirköprü doğumlu Osmanlı muhaddisi ve âlim. Amasya, Kastamonu ve İstanbul'da, ardından Mısır'da tahsil görmüş; 1785 sonrası Çorum'a yerleşerek medresede hadis, fıkıh, tefsir ve belâgat okutmuş, 'Fahrü'l-muhaddisîn' lakabıyla anılmıştır. 19. yüzyılın ilk yarısında Çorum'da vefat etmiş, kabri Çorum Hıdırlık'taki cami avlusundadır.