Erzurum Evliyaları ve Türbeleri

Taşkesenli Şeyh Ahmed Efendi

Şeyh

Nakşibendî-Hâlidî şeyhi; Erzurum'da geniş bir mürid çevresi kurmuş müderris. 1848 yılında Bingöl'ün Karlıova ilçesine bağlı Hacılar köyünde doğdu. Fıkhı ve dinî ilimleri Molla Ahmed-i Kûkî'den, riyâzî ilimleri ise Şeyh Hâlid-i Evrekî'den okudu. Sıbgatullah Arvâsî 'ye intisap ederek, Hâlidiyye kolunun kurucusu Hâlid el-Bağdâdî'ye kadar uzanan bir silsileye bağlandı. 1893 yılında Erzurum'a gönderildi ve Sultanmelik mahallesinin Üçkümbetler semtine yerleşti. Câferiye Medresesi'nde müderrislik yaptı ve geniş bir mürid çevresi oluşturdu. 24 Mart 1909'da Erzurum'da vefat etti. Tesir Halkası — 78 kişiye icâzet verdi; bunlar arasında oğlu Şeyh Ziyâeddin ile amcasının oğlu Şeyh İbrâhim bulunmaktadır. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Erzurum'daki Taşkesenli Camii'nin bahçesindedir.

Pîr Ali Baba

16. yüzyılda Erzurum'da yaşamış, Halvetî/Rifâî/Kâdirî/Nakşibendî yollarında icâzet sahibi bir mutasavvıftır. Vakfiyesi H.940/M.1533 tarihlidir; köylerinin gelirini Erzurum'da yılda 'binbir hatim' okunmasına vakfetmiş, bu gelenek günümüzde sürmektedir. Türbesi Dutçu (Tuzcu) ile Tepeköy sınırındaki Pîr Ali Baba Tepesi'ndedir; kitabesizdir. Vefat yılı kesin değildir (vakfiyeden çıkarılan yaklaşık tarih). (Kaynak: Erzurum Valiliği/İl Kültür ve Turizm Müd.; Erzurum Gençlik Vakfı; Erzurum Portalı)

Taşkesenli Şeyh Muhammed Sıddık Efendi

Şeyh

Erzurum ve çevresinde tanınmış Nakşî şeyh ailesi Taşkesenli 'nin âlim ve şeyhlerinden; müftülük ve vâizlik yapmış, “Horasan müftüsü” diye tanınmış bir zattır. Ailenin tarikat silsilesi Nakşibendiyye'nin Hâlidiyye koluna ulaşır. Aileye adını veren dedesi Şeyh Ahmed Efendi (1848-1909), Erzurum'a irşad için gönderilmiş (1893), yaz aylarında Taşkesen köyünde oturduğundan Taşkesenli diye tanınmıştı. 11 Aralık 1914'te Erzurum'da doğdu. Babası, medreselerde okutulan bazı kitaplar üzerine yazdığı şerh ve hâşiyelerle tanınan Ziyâeddin Efendi'dir. Doğumundan sekiz gün sonra babası ölünce ağabeyi Şehâbeddin Efendi tarafından yetiştirildi; onun yanında Arapça ve Farsça, fıkıh, kelâm, hadis, tefsir ve mantık okuyup icâzet aldı. Medrese tahsilini sürdürürken Erzurum'da ilk ve ortaokula devam etti. 1952'de Erzurum'un Tekman ilçesine müftü tayin edildi. 1954-1960 yıllarında Horasan'da müftülük yaptıktan sonra Erzurum merkez vâizliğine getirildi. 1960 İhtilâli'nde tutuklanarak Sivas'a gönderildiyse de altı ay sonra serbest bırakıldı ve Erzurum'da görevine devam etti. Bu arada Bitlis Nurşin'e gidip Şeyh Abdurrahman Tâhî'nin torunlarından Tâhâ Efendi 'ye intisap etti ve kendisinden hilâfet aldı. Erzurum'da vâizlik yaparken bir yandan da müridlerinin eğitimiyle ilgilendi; evinin alt katını medrese haline getirdi ve yüzlerce talebe okuttu. 13 Şubat 1985'te Erzurum'da vefat etti. Tesir Halkası — Evinde okuttuğu talebeler arasında yeğeni Zeki Hoca, Tortum'un eski müftüsü Hâfız Yahya Hoca, Erzurum'un fahrî vâiz ve müderrislerinden Eşref Hoca ve Pasinler'in Kevank köyünden Hâfız Şuayıb Hoca bulunmaktadır. Aile adına Erzurum'da Taşkesenli Kültür Eğitim ve Dayanışma Vakfı kurulmuştur. Eserleri — Münâcât isimli bir divanı vardır.

Taşkesenli Şeyh Alâeddin Efendi

Şeyh

1881'de Tekman'a bağlı Taşkesen köyünde doğdu; Taşkesenli ulema ailesinden, Şeyh Ahmed Taşkesenî'nin yeğenidir. Fıkıh ve Arapça gramerinde uzman bir müderris olarak Taşkesen, Komasor, Çukuryayla ve Alaca köylerinde ders verdi. 1967'de Taşkesen köyünde vefat etti ve Taşkesen köyü mezarlığına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar.net 'Taşkesenli Şeyh Alaeddin Efendi'; Erzurum Gazetesi 'Erzurum'un Kandilleri')

Çöğenderli Hacı Sâlih Efendi

Hacı

1898'de Trabzon Çaykara'da doğdu; ailesi Pasinler'in Çöğender köyüne yerleşince 'Çöğenderli' diye anıldı, yedi yaşında hâfız oldu. Nakşibendî-Gümüşhânevî kolundan Hacı Ferşad Efendi'ye intisap edip irşadla meşgul oldu. 2 Şubat 1991'de vefat etti; naaşı altı ay sonra Çöğender köyüne nakledildi. Türbesi Çöğender köyü girişinde, dört sütun üzerine iki kubbeli açık bir yapıdır. (Kaynak: Evliyalar.net 'Çöğenderli Hacı Salih Efendi'; Erzurum Portalı)

Ebû İshak Kâzerûnî Zâviyesi Türbesi (Seyyid Ali) — Makam

Makam

Ebû İshak Kâzerûnî (İbrâhim b. Şehriyâr, 963-1035), Şiraz yakınındaki Kâzerûn'da doğup orada vefat eden ünlü mutasavvıftır; İshâkıyye/Kâzerûniyye tarikatının pîridir. Erzurum kalesi burcundaki yapı adına kurulmuş bir zâviye olup İ.H. Konyalı'ya göre zatın kendisi Kâzerûn'da medfundur — Erzurum'daki yapı bir MAKAM/zâviye türbesidir (yöresel olarak içindeki kabir 'Seyyid Ali'ye atfedilir). 2006'da Kültür Bakanlığı'nca restore edildi. (Kaynak: Erzurum Ansiklopedisi 'Ebu İshak-ı Kâzerûnî Türbesi'; Kültür Portalı)

Habib Baba

Hazretleri

Hindistan asıllı (Habib-i Hindî diye anılan) Kādirî şeyhidir; babası Buhara müftüsü idi. Hocasının işaretiyle Erzurum'a gelip irşad ile meşgul olmuştur. 1847'de vefat etti ve Erzurum Yakutiye'de (Tebrizkapı) daha önce Timurtaş Baba Türbesi olarak bilinen, sonradan kendi adıyla anılan türbeye defnedildi.

Abdurrahman Gazi

Hazretleri

Erzurum'un en çok ziyaret edilen makamlarından birinin sahibi; kimliği kesin olarak bilinmeyen bir gazi. 🔴 Bu kayıt dolaylı kaynağa dayanır: zatın müstakil bir ansiklopedi maddesi yoktur; aşağıdakiler, adını taşıyan külliyenin maddesinin verdikleridir. Kaynak daha ilk cümlede kimliğinin açık olmadığını belirtir. Kimliği hakkında iki ayrı görüş kaydedilir. Birincisine göre, Iyâz b. Ganm kumandasında gerçekleşen Erzurum fethi sırasında İslâm'ı öğretmekle görevlendirilen on kişiden biri olabilir. İkincisine göre ise, 643 yılında Erzurum'da şehid düşen abdalların kumandanı Abdurrahman b. Süleyman İbşîrî 'dir. Türbesi ve Külliyesi — Külliye, Erzurum dışında Eğerlitepe yakınındadır ve bir türbe, bir zâviye ile bir camiden meydana gelir. 1983'te yapılan türbe, ortadaki sivri bir kemerle ayrılan iki kubbeli bölümden oluşur; böylece erkek ve kadın ziyaretçiler için ayrı girişler sağlanmıştır. Batı kapısındaki mermer kitâbe, 1796 yılındaki onarımı Vali Yûsuf Ziyâ Paşa'nın eşi Ayşe Hatun'a nisbet etmektedir. Yanındaki cami minaresi ve üç kubbeli son cemaat yeriyle klasik Osmanlı mimarisindedir; iç süslemeleri 1996 yılına ait olup çinileri Kütahya atölyelerinde üretilmiştir. Son yıllardaki genişletmelerle çeşmeler, parklar ve peyzaj düzenlemeleri eklenmiş, alan bir ziyaret merkezi hâline gelmiştir.