Erzurum Evliyaları ve Türbeleri

Taşkesenli Şeyh Ahmed Efendi

Şeyh

Nakşibendî-Hâlidî şeyhi; Erzurum'da geniş bir mürid çevresi kurmuş müderris. 1848 yılında Bingöl'ün Karlıova ilçesine bağlı Hacılar köyünde doğdu. Fıkhı ve dinî ilimleri Molla Ahmed-i Kûkî'den, riyâzî ilimleri ise Şeyh Hâlid-i Evrekî'den okudu. Sıbgatullah Arvâsî 'ye intisap ederek, Hâlidiyye kolunun kurucusu Hâlid el-Bağdâdî'ye kadar uzanan bir silsileye bağlandı. 1893 yılında Erzurum'a gönderildi ve Sultanmelik mahallesinin Üçkümbetler semtine yerleşti. Câferiye Medresesi'nde müderrislik yaptı ve geniş bir mürid çevresi oluşturdu. 24 Mart 1909'da Erzurum'da vefat etti. Tesir Halkası — 78 kişiye icâzet verdi; bunlar arasında oğlu Şeyh Ziyâeddin ile amcasının oğlu Şeyh İbrâhim bulunmaktadır. Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Erzurum'daki Taşkesenli Camii'nin bahçesindedir.

Çöğenderli Hacı Sâlih Efendi

Hacı

1898'de Trabzon Çaykara'da doğdu; ailesi Pasinler'in Çöğender köyüne yerleşince 'Çöğenderli' diye anıldı, yedi yaşında hâfız oldu. Nakşibendî-Gümüşhânevî kolundan Hacı Ferşad Efendi'ye intisap edip irşadla meşgul oldu. 2 Şubat 1991'de vefat etti; naaşı altı ay sonra Çöğender köyüne nakledildi. Türbesi Çöğender köyü girişinde, dört sütun üzerine iki kubbeli açık bir yapıdır. (Kaynak: Evliyalar.net 'Çöğenderli Hacı Salih Efendi'; Erzurum Portalı)

Ebû İshak Kâzerûnî Zâviyesi Türbesi (Seyyid Ali) — Makam

Makam

Ebû İshak Kâzerûnî (İbrâhim b. Şehriyâr, 963-1035), Şiraz yakınındaki Kâzerûn'da doğup orada vefat eden ünlü mutasavvıftır; İshâkıyye/Kâzerûniyye tarikatının pîridir. Erzurum kalesi burcundaki yapı adına kurulmuş bir zâviye olup İ.H. Konyalı'ya göre zatın kendisi Kâzerûn'da medfundur — Erzurum'daki yapı bir MAKAM/zâviye türbesidir (yöresel olarak içindeki kabir 'Seyyid Ali'ye atfedilir). 2006'da Kültür Bakanlığı'nca restore edildi. (Kaynak: Erzurum Ansiklopedisi 'Ebu İshak-ı Kâzerûnî Türbesi'; Kültür Portalı)

Taşkesenli Şeyh Alâeddin Efendi

Şeyh

1881'de Tekman'a bağlı Taşkesen köyünde doğdu; Taşkesenli ulema ailesinden, Şeyh Ahmed Taşkesenî'nin yeğenidir. Fıkıh ve Arapça gramerinde uzman bir müderris olarak Taşkesen, Komasor, Çukuryayla ve Alaca köylerinde ders verdi. 1967'de Taşkesen köyünde vefat etti ve Taşkesen köyü mezarlığına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar.net 'Taşkesenli Şeyh Alaeddin Efendi'; Erzurum Gazetesi 'Erzurum'un Kandilleri')

Solakzâde Muhammed Sâdık Efendi (Solakbay)

Müftü

Din âlimi, Erzurum müftüsü; Millî Mücadele yıllarında Erzurum'un önde gelen din adamlarındandır. Erzurum'da "Solakzâde" diye tanınan âlim bir ailedendir ve aile Soyadı Kanunu'ndan sonra Solakbay soyadını almıştır. Erzurum'da zengin ve kültürlü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Erzurum müftüsü Muhammed Hâmid Efendi, büyük babası Erzurum'da "Büyük Hoca" diye anılan Solakzâde Ahmed Tevfik Efendi 'dir. Ahmed Tevfik Efendi'nin babası Hacı Lutfullah Ağa cirit oyunlarında sopayı sol eliyle tutup attığı için "Solak" diye anılmış, aileye de Solakzâdeler denmiştir. Doğum tarihi hakkında farklı görüşler vardır; kendi el yazısıyla yazdığı bir notta dedesi 27 Şâban 1313'te (12 Şubat 1896) vefat ettiğinde on bir yaşında olduğunu belirtmesinden 1885'te doğduğu anlaşılır. İlk hocası Kur'an okumayı öğrendiği Sâlih Efendi'dir. Küçük yaşta İbrâhim Paşa Medresesi fahrî müderrisi olan dedesinin derslerine devam etti; onun vefatı üzerine aynı medresenin müderrisi olan babasının ders halkasına katılıp ondan icâzet aldı. 1910'da Erzurum'da müftü müsevvidliğine tayin edildi; 1913'te babası ölünce yerine Erzurum müftüsü oldu, babasından boşalan İbrâhim Paşa Medresesi müderrisliğini de üstlendi ve idâdî ile rüşdiye mekteplerinde din dersleri verdi. I. Dünya Savaşı'nda Ruslar 16 Şubat 1916'da Erzurum'u işgal edince ailesiyle birlikte şehirden ayrıldı; bir süre Kayseri ve Konya'da kaldıktan sonra İstanbul'a gitti, Dârü'l-hilâfe Medresesi'nde ders verdi ve Dârü'l-hikmeti'l-İslâmiyye'nin çalışmalarına katıldı. 1917 yılının son gününde Erzurum'a döndü; harap olmuş şehirde Ermeni çetelerine karşı mücadele etti ve halkı göç etmemeye çağırdı. Mondros Mütarekesi'nin (30 Ekim 1918) ardından 3 Mart 1919'da kurulan Vilâyât-ı Şarkıyye Müdâfaa-i Hukūk-ı Milliyye Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer aldı; silâhların İngilizler'e teslim edilmemesi hususunda Kâzım Karabekir Paşa'ya yardımcı oldu. 23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi 'ne gözlemci olarak katıldı. Şeyhülislâm Dürrîzâde Abdullah Efendi'nin fetvasına karşılık Anadolu'daki millî hareketin şer'-i şerîfe uygun olduğunu savunmak üzere 17 Nisan 1920'de Ankara müftüsü Rifat Efendi (Börekçi) ve çevre müftülerince verilen fetvayı ilmî bir heyetin gözetiminde gerekli düzeltmeleri yaptıktan sonra imzalayarak 19 Nisan 1920'de Ankara Müftülüğü'ne gönderdi. Kâzım Karabekir Paşa 7 Haziran 1920'de seferberlik ilân edince Erzurum ulucamiini boşalttırıp depo olarak kumandanlık emrine verdi; 11 Haziran 1920'de halkı Şark Cephesi'ni desteklemeye çağıran binlerce beyannâmenin dağıtılmasını sağladı ve cephe için halktan yardım toplanmasına önderlik etti. 1921'de artan Bolşevizm propagandasına karşı Hoca Râif Efendi'nin başkanlığında kurulan Muhâfaza-i Mukaddesât ve Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kurucuları arasında yer aldı. Bu yıllarda çeşitli medreselerde ders vererek birçok talebe yetiştirdi; modern bir programla Erzurum Dârü'l-hilâfe Medresesi'ni açıp burada idarecilik ve öğretmenlik yaptı. Cumhuriyet'in ilânından sonra işgal sırasında harap olan Erzurum'un cami, mescid ve medreselerinin imarıyla uğraştı. Kur'ân-ı Kerîm'i vaaz yoluyla tefsir ederek hatmetme geleneğini sürdürdü: dedesinden ve babasından kalan hatmi tamamladıktan sonra Lala Mustafa Paşa Camii kürsüsünden iki defa daha hatmetti, üçüncüsünü bitirmeye ömrü yetmedi. Pîr Ali Baba adında bir zat tarafından başlatılan, Erzurum'da dinî bir gelenek haline gelen ve I. Dünya Savaşı ile Millî Mücadele yüzünden kesintiye uğrayan "binbir hatim" geleneğini 1937'de yeniden başlattı. 3 Temmuz 1960'ta vefat etti ve Erzurum Asrî Mezarlığı'ndaki aile kabristanına defnedildi. Kaynak madde, yazımında zatın kendi el yazısıyla tuttuğu notlardan ve bizzat verdiği bilgilerden de faydalanıldığını belirtir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Dinî kaynakları iyi bilen, hurafe ve bâtıl inançlarla mücadele eden, zeki ve ileri görüşlü bir âlim olarak tanıtılır. Arapça ve Farsça'yı şiir yazabilecek ölçüde bilirdi; şiir ve edebiyattan hoşlanır, vaaz ve sohbetlerini şiirlerle süslerdi. Bazı muammaları ve özellikle aşk konusunda kasideleri vardır. Felsefe ve mantık yanında dinî ilimlerde de geniş bilgi sahibiydi. Eserleri — Eser yazmaktan çok talebe yetiştirmeye önem verdi. Basılmamış üç eseri kaydedilir: Müheẕẕebü'l-meṭâlib fi'l-ferâʾiż , Dinî Yönden Coğrafya ve Tasavvurat ve Tasdikat Üzerine Bir Şerh .

Taşkesenli Şeyh Muhammed Sıddık Efendi

Şeyh

Erzurum Sultanmelik mahallesinde doğan, Taşkesenli ulema ailesinden (Şeyh Ahmed Efendi'nin torunu) bir âlimdir. Arapça, fıkıh, hadis, tefsir okudu; Tekman (1952-54) ve Horasan (1954-60) müftülüğü ile Erzurum merkez vâizliği yaptı. Abdurrahman-ı Tâgî torunu Şeyh Tâhâ Efendi'ye intisap edip halifesi oldu. Asrî Mezarlık'taki aile kabristanına defnedildi. (Kaynak: Evliyalar.net 'Taşkesenli Şeyh Muhammed Sıddık Efendi'; TDV İslâm Ansiklopedisi 'Taşkesenli')

Pîr Ali Baba

16. yüzyılda Erzurum'da yaşamış, Halvetî/Rifâî/Kâdirî/Nakşibendî yollarında icâzet sahibi bir mutasavvıftır. Vakfiyesi H.940/M.1533 tarihlidir; köylerinin gelirini Erzurum'da yılda 'binbir hatim' okunmasına vakfetmiş, bu gelenek günümüzde sürmektedir. Türbesi Dutçu (Tuzcu) ile Tepeköy sınırındaki Pîr Ali Baba Tepesi'ndedir; kitabesizdir. Vefat yılı kesin değildir (vakfiyeden çıkarılan yaklaşık tarih). (Kaynak: Erzurum Valiliği/İl Kültür ve Turizm Müd.; Erzurum Gençlik Vakfı; Erzurum Portalı)

Habib Baba

Hazretleri

Hindistan asıllı (Habib-i Hindî diye anılan) Kādirî şeyhidir; babası Buhara müftüsü idi. Hocasının işaretiyle Erzurum'a gelip irşad ile meşgul olmuştur. 1847'de vefat etti ve Erzurum Yakutiye'de (Tebrizkapı) daha önce Timurtaş Baba Türbesi olarak bilinen, sonradan kendi adıyla anılan türbeye defnedildi.

Alvarlı Muhammed Lütfi Efendi

Efe Hazretleri

Nakşibendî-Hâlidî şeyhi ve şair; halk arasında "Alvar imamı" ve "Efe hazretleri" unvanlarıyla tanınır. Erzurum'un Hasankale (Pasinler) ilçesinin Kındığı köyünde doğdu. Babası Hoca Hüseyin Efendi'den tahsil gördü; babasından icâzet aldıktan sonra Erzurum'da tanınmış bazı âlimlerin derslerini takip etti. 1891 yılında Hasankale'nin Sivaslı Camii'ne imam tayin edildi. Aynı yıl babasıyla birlikte Bitlis'e giderek Nakşibendî şeyhi Muhammed Pîr-i Küfrevî 'ye intisap etti. Riyâzetini tamamladıktan sonra Pîr-i Küfrevî'nin halifesi olarak Hasankale'ye döndü. Bir süre buradaki görevine devam etti, daha sonra Erzurum'un Dinarkum köyüne giderek imamlık yaptı. 12 Şubat 1916'da Ruslar'ın Erzurum çevresini işgale başlaması üzerine babasıyla birlikte Erzurum'a geldi. Rus istilâsı süresince Tercan'ın Yavi köyünde imamlık yaptı. Ruslar'ın çekilmeye başlamaları ve Ermeniler'in katliama girişmeleri üzerine Yavi ve komşu köylerden topladığı altmış kişilik bir müfrezeyle karşı koydu; Oyuklu köyü yakınlarında Ruslar'a ait büyük bir silâh deposunu ele geçirdi. Daha sonra Haydari Boğazı'ndaki Zergide köyünde Türk ordusuna katıldı ve ordu ile birlikte Erzurum'a girdi (12 Mart 1918); aynı gün babası şehid düştü. Erzurum'un kurtuluşundan sonra tekrar Hasankale'ye döndü. Kendisine teklif edilen Hasankale müftülüğü görevini kabul etmeyerek, Hasankale'ye bağlı Alvar köyü halkının isteği üzerine oraya yerleşti. Bir Nakşibendî-Hâlidî şeyhi olarak 1939'a kadar bu köyde, bu tarihten sonra da Erzurum'da bölge halkını irşad ile meşgul oldu. 12 Mart 1956 'da vefat etti; cenazesi Alvar köyüne götürülerek oraya defnedildi. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi Arapça, Farsça ve Türkçe şiirler yazdı. Şiirlerinde hece vezni ve oldukça sade bir Türkçe kullanılmıştır; bu şiirlerden bazıları bestelenmiştir. Eserleri Şiirleri ölümünden sonra oğlu Seyfeddin Mazlumoğlu tarafından derlenerek Hulâsatü'l-hakāyık adıyla yayımlanmıştır (İstanbul 1974). Bu divanda çeşitli nazım şekilleriyle söylenen 700 'ü aşkın şiir mevcuttur.

Abdurrahman Gazi

Hazretleri

Erzurum'un en çok ziyaret edilen makamlarından birinin sahibi; kimliği kesin olarak bilinmeyen bir gazi. 🔴 Bu kayıt dolaylı kaynağa dayanır: zatın müstakil bir ansiklopedi maddesi yoktur; aşağıdakiler, adını taşıyan külliyenin maddesinin verdikleridir. Kaynak daha ilk cümlede kimliğinin açık olmadığını belirtir. Kimliği hakkında iki ayrı görüş kaydedilir. Birincisine göre, Iyâz b. Ganm kumandasında gerçekleşen Erzurum fethi sırasında İslâm'ı öğretmekle görevlendirilen on kişiden biri olabilir. İkincisine göre ise, 643 yılında Erzurum'da şehid düşen abdalların kumandanı Abdurrahman b. Süleyman İbşîrî 'dir. Türbesi ve Külliyesi — Külliye, Erzurum dışında Eğerlitepe yakınındadır ve bir türbe, bir zâviye ile bir camiden meydana gelir. 1983'te yapılan türbe, ortadaki sivri bir kemerle ayrılan iki kubbeli bölümden oluşur; böylece erkek ve kadın ziyaretçiler için ayrı girişler sağlanmıştır. Batı kapısındaki mermer kitâbe, 1796 yılındaki onarımı Vali Yûsuf Ziyâ Paşa'nın eşi Ayşe Hatun'a nisbet etmektedir. Yanındaki cami minaresi ve üç kubbeli son cemaat yeriyle klasik Osmanlı mimarisindedir; iç süslemeleri 1996 yılına ait olup çinileri Kütahya atölyelerinde üretilmiştir. Son yıllardaki genişletmelerle çeşmeler, parklar ve peyzaj düzenlemeleri eklenmiş, alan bir ziyaret merkezi hâline gelmiştir.