Şehir
12 kaynaklı kayıt · 6 doğrulanmış konum
Atlasta Diyarbakır için 12 kayıt bulunuyor. Her kaydın kaynağı ve inceleme durumu kendi sayfasında yazar. Dağılım: 4 Enbiyâ · 3 Sahâbe · 3 Evliyâ · 1 Âlim.
Şeyh
Derşev aşiretinin Şiblî ailesinden olan Şeyh Kasım el-Toğari, Muş'ta tahsilini tamamlayıp Şeyh Sâlih-i Subkî'den Nakşibendî icazeti aldı. Çınar ilçesi Altunakar köyüne yerleşerek Ortadoğu ve Kafkasya'dan talebe çeken bir medrese kurdu. Türbesi 1298/1880'de inşa edilmiş olup oğulları da medfundur. (Kaynak: Evliyalar.net; Diyarbakır Çınar evliyaları kayıtları)
Seyyid
Seyyid Şeyh Feyzi, Diyarbakır'ın Çermik ilçesinde medfun olup Peygamber ailesinden kabul edilir ve seyyid silsilesiyle Hz. Peygamber'e nisbet edilir. Türbesi Çermik ilçe merkezindedir, 2014'te onarılmıştır. Kesin ölüm tarihi kaynaklarda net değildir. (Kaynak: Diyarbakır türbeler envanteri / Çermik kayıtları; Evliyalar.net)
Makam
MAKAM (kabir kesin değil, ziyaret geleneği). Diyarbakır Sur'da Hz. Ömer Camii yakınında, Alipaşa mahallesindeki türbe, 1801-1802 tarihli Diyarbakır Salnâmesi'nde sahabeden biri olarak anılan Sultan Şücaeddin'e izâfe edilir. Mevcut yapı Artuklu dönemine (1208-1209 civarı) tarihlenmekte; sahabe nisbeti ihtilâflıdır, gerçek kabir kesin değildir. (Kaynak: Diyarbakır Salnâmesi 1801-1802; M. Ali Abakay, Diyarbakır Şehir Araştırmaları, TYB)
Hz.
MAKAM (kabir kesin değil, ziyaret geleneği). Diyarbakır Sur'da Ulu Beden Burcu arkasında bir kabir, taşında 'Sahat b. Vakkas' yazısıyla anılır. Meşhur sahabe Sa'd b. Ebî Vakkas'ın Diyarbakır fethine katıldığına dair bilgi yoktur ve gerçek kabri Medine Bakî'dedir; bu yapı muhtemelen fethe katılan başka bir sahabeye aittir. (Kaynak: Evliyalar.net; Diyarbakır Sur türbe/burç envanteri)
Nebî
MAKAM (kabir kesin değil, ziyaret geleneği). Eğil ilçesindeki Ziyaret Tepe'de bulunan makam, Hz. Süleyman'ın yardımcısı olduğu rivayet edilen Nebî Harun-i Âsefî'ye izâfe edilir. 1316/1898 Diyarbakır Salnâmesi Eğil'de Hârûn-i Âsafî'nin kabrini zikreder. Barajla sular altında kalma riski sebebiyle 1995'te Nebi Harun Tepesi ziyaretgâhına taşınmıştır; peygamberlik ve kabir nisbeti ihtilâflıdır. (Kaynak: Diyarbakır Salnâmesi 1316/1898; Eğil Peygamber Kabirleri envanteri / Diyarbakır Valiliği)
Nebî
MAKAM (kabir kesin değil, ziyaret geleneği). Eğil ilçesi Hacıyan mahallesi civarında Dicle Barajı havzasında yer alan makam Nebî Harut'a izâfe edilir. 1316/1898 Diyarbakır Salnâmesi Eğil'de Harut'un kabrini diğer peygamber makamlarıyla anar. Eğil bölgesi çok sayıda peygamber makamıyla anılır; peygamberlik ve kabir ihtilâflı, şeffafça makam işaretlidir. (Kaynak: Diyarbakır Salnâmesi 1316/1898; Eğil Peygamber Kabirleri envanteri / Diyarbakır Valiliği)
Şeyh
Nakşibendiyye'nin Hâlidiyye kolundan bir şeyh; Diyarbakır'ın Çınar ilçesine bağlı Aktepe köyünde açtığı medrese ve tekkeyle tanınır. Hakkında müstakil TDV maddesi yoktur; aşağıdakiler oğlu Abdurrahman Aktepe'nin maddesinde onun için verilen bilgilerdir. Aslen Hakkârilidir. Diyarbakır ve çevresindeki medreselerde tahsil gördü; Sâlih-i Sıbkî ve Molla Halîl-i Siirdî'den ders aldı. Hâlid el-Bağdâdî'nin halifelerinden Hâlid-i Cezerî ile onun halifesi Sâlih-i Sıbkî 'den hilâfet aldı. Ardından Aktepe köyüne yerleşti ve burada açtığı medresede çok sayıda öğrenci yetiştirdi. Bölgedeki nüfuzu sebebiyle Sultan Abdülmecid, tekkenin faaliyetlerini daha iyi yürütebilmesi için bir ferman göndererek Aktepe köyünü ve çevresindeki geniş bir araziyi ona hediye etti. 1863'te vefat etti. Dört oğlunun en büyüğü Abdurrahman Aktepe'dir; vefatından sonra medresenin başında bir süre Abdurrahman bulunmuş, görevi daha sonra kardeşi Muhammed Can'a bırakmıştır. Tesir Halkası — Halifelerinden Molla Muhammed kaynakta adıyla geçer; oğlu Abdurrahman Aktepe seyrüsülûkünü onun yanında tamamlayıp hilâfet almış ve Aktepe dergâhında birçok mürid yetiştirmiştir. Türbesi ve Külliyesi — Kabri Aktepe köyündeki türbededir; oğulları Muhammed Can ve Abdurrahman Aktepe de aynı türbeye defnedilmiştir.
Şeyh
Diyarbakır Sur ilçesi Melikahmet Mahallesi'nde Tabakhane (Şeyh Yûsuf) Camii avlusundaki türbede medfun olduğu kabul edilen velîdir; cami adını bu türbeden almıştır. Akkoyunlu döneminde Hemedân'dan gelip şehre yerleşmiş bir şeyh olduğu rivayet edilir. (Ahmed Yesevî'nin hocası, kabri Merv'de bulunan meşhur Türkistanlı sûfî Yûsuf el-Hemedânî'den ayrı bir zat olarak yerel gelenekte anılır.)
Şeyh
Halk arasında 'Sarı Saltuk Türbesi' olarak bilinen, Urfa Kapı karşısındaki türbede medfun olduğu kabul edilen Gülşeniyye tarikatına mensup şeyhtir. Kaynaklarda 'Sarı Sâdık' lakabıyla anılan, İbrâhim Gülşenî'nin halifelerinden Şeyh Sâdık Ali Efendi'nin (ö. 961/1553) burada medfun olduğu belirtilir.
Nebî / Aleyhisselâm
Kur'ân-ı Kerîm'de adı iki âyette geçen peygamberlerden biri. Kaynağın belirttiğine göre bu iki âyette anılması ve İslâmî kaynaklarda verilen şeceresi dışında onunla ilgili herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Adının aslı ve söylenişi hakkında farklı görüşler vardır. Bazı müfessirler kelimenin aslının Yesa' veya Leysa' , başındaki “El”in ise harf-i tarif olduğunu söylemiştir. Yaygın telaffuz Elyesa' olmakla birlikte bu adı Elleysa' şeklinde okuyanlar da vardır (Kurtubî). En'âm sûresinde (6/86) “İsmâil, Elyesa', Yûnus ve Lût'a da yol gösterdik; hepsini âlemlere üstün kıldık”, Sâd sûresinde (38/48) “İsmâil'i, Elyesa'ı, Zülkifl'i de an. Hepsi de iyilerdendir” buyrulur. İslâmî kaynaklarda şeceresi Elyesa' b. Ahtûb b. Acûz olarak verilir (Taberî, Sa'lebî). Kaynağa göre bu peygamber, Ahd-i Atîk'te Elişa adıyla geçen peygamber olmalıdır. İbrânîce'de “Tanrı benim kurtuluşumdur” anlamına gelen Elişa adı Grekçe'ye Elisaios , Latince'ye Elisaeus şeklinde geçmiştir. Ahd-i Atîk'e göre Elyesa', milâttan önce VIII. yüzyılda İsrâil Krallığı'nda yaşayan Şafat'ın oğludur ve Allah'ın emriyle peygamber İlya (İlyâs) tarafından kendisine halef seçilmiştir. İlya onu on iki çift öküzle çift sürerken bulmuş, cübbesini üzerine atarak peygamber olarak seçildiğini bildirmiştir. Elişa çiftçiliği bırakmış, öküzlerden bir çiftini keserek veda yemeği vermiş ve İlya'nın yanından hiç ayrılmayarak ona hizmet etmiştir. Aynı anlatıma göre İlya göğe alınacağı zaman Elişa onu takip etmeyi bırakmayı reddetmiş; birlikte Beyt-El'e, Erîhâ'ya ve Erden ırmağına varmışlar, İlya cübbesini ırmağa vurarak sularını ikiye ayırmış ve karşıya geçmişlerdir. İlya ona bir isteği olup olmadığını sorduğunda Elişa “Senin ruhundan iki payım olsun” demiş; ardından ateşten bir araba ve ateşten atlar gelerek İlya'yı göğe çıkarmıştır. Bunu gören Elişa, onun cübbesiyle suları yeniden ikiye ayırıp nehri geçmiş ve Erîhâ'ya dönmüştür (II. Krallar 2/1-18). Kaynak, Ahd-i Atîk'e göre Erîhâ'da peygamberlik görevine başlayan Elişa'nın çeşitli mucizeler gösterdiğini aktarır: şehrin sulamaya elverişsiz suyunun kaynağına tuz atarak suları kullanışlı hale getirmesi; Edom çölünde susuz kalan halk için vadide açılan çukurların su ile dolması; kocası ölüp borcunu ödeyemeyen fakir bir kadının az zeytinyağını komşulardan alınan kapları dolduracak kadar çoğaltması; çocuğu olmayan yaşlı bir kadın için dua etmesi, kadının çocuğu olması ve sonra ölen bu çocuğun yeniden hayata dönmesi; Gilgal'de zehirli bir yemeğin zehrini gidermesi ve az bir yemekle pek çok insanı doyurması; cüzzamlı bir hastanın sağlığına kavuşması ve ırmağa düşen bir baltanın su yüzüne çıkması. Yine aynı anlatıma göre Suriye ordusunun Sâmiriye'yi kuşatmasıyla başlayan kıtlık onun müdahalesiyle sona ermiş; öldürülüp kabrine atılan bir adam onun kemiklerine temas edince dirilmiştir. Ahd-i Atîk'e göre Elişa, İsrâil Kralı Yoaş zamanında hastalanmış ve vefat etmiştir (II. Krallar 13/14, 20). Kaynak vefat yerini ve kabrini belirtmez.
Nebî / Aleyhisselâm
Kur'ân-ı Kerîm'de adı iki âyette geçen ve İslâm âlimlerinin çoğunluğunca peygamber kabul edilen zat. Adı, “sahip, mâlik” anlamındaki zû ile “nasip, kısmet; eş, benzer; kefalet” anlamlarına gelen kifl kelimesinden oluşur ve “nasip, kısmet veya kefalet sahibi” demektir. Enbiyâ sûresinde (21/85) “İsmâil, İdrîs ve Zülkifl'i de an; çünkü onların hepsi sabreden kimselerdi”, Sâd sûresinde (38/48) “İsmâil, Elyesa' ve Zülkifl'i de zikret; çünkü onların hepsi çok hayırlı kimselerdi” buyrulur. Kur'an'da hakkında başka bilgi bulunmaz. Kaynak, âyetlerde Zülkifl'in peygamberlerle birlikte anılmasından onun bir sıfat veya lakap değil, bir peygamber, dolayısıyla tarihî bir şahsiyet olduğunun anlaşıldığını belirtir. Fahreddin er-Râzî ile İbn Kesîr bu gerekçelere dayanarak onun peygamber olduğu sonucuna varmışlardır. Tâbiînden Abdullah b. Hâris el-Hâşimî ile Hasan-ı Basrî'nin çoğunluk tarafından benimsenen görüşü de bu yöndedir. Hayatı ve şahsiyeti hakkında birçok rivayet vardır; ancak Tirmizî ve Ahmed b. Hanbel dışında muteber hadis kaynaklarında ona dair bilgi yoktur. Buna karşılık tefsir ve kısas-ı enbiyâ kitaplarında birbirinden farklı çok sayıda rivayet yer alır. Bu rivayetler, Zülkifl adını üstlendiği bir vazifeyi hakkıyla yerine getirmesine bağlar. Mücâhid'den gelen bir rivayete göre Elyesa' peygamber yaşlanınca üç gün boyunca gündüz oruç tutup gece namaz kılacak ve ihtilâflı konularda öfkelenmeyecek bir halef arar; her defasında bu şartları yerine getireceğini söyleyen bir genç ortaya çıkar, şeytanın iğvâsına kapılmadan şartları yerine getirir ve Zülkifl diye anılmaya hak kazanır. İbn Abbas'tan nakledilen rivayetlerde ise aynı halefiyet, kendisine krallık da verilen İsrâiloğulları'ndan bir peygambere yahut ölümüne yakın “Kim benim yerime geçecek, ama asla öfkelenmeyecek?” diye çağrıda bulunan bir kral veya kadıya bağlanır; çağrıya cevap veren kişi gece namaz kılar, gündüz oruç tutar, insanlar arasında adaletle hükmeder ve Zülkifl diye anılır. Atlas bu rivayetleri “kaynaklar böyle nakleder” diye kaydeder.
Hazret
Rivayete göre ünlü sahâbî kumandan Hâlid bin Velîd'in oğlu olup, Hz. Ömer döneminde İyâz bin Ganm komutasındaki ordunun Diyarbakır (Âmid) fethi sırasında (h. 17 / m. 639 dolayları) şehit düşen sahâbîlerdendir. Kendisiyle birlikte fetihte şehit olan sahâbîler İçkale'deki Hz. Süleyman (Kale / Nâsıriyye) Camii'nin batı duvarına bitişik türbede medfundur; yapı '27 Sahâbe Türbesi' olarak da anılır.
