Tunus Evliyaları ve Türbeleri

Sîdî Mahrez (Mahrez bin Halef)

Sîdî

Tunus'ta tasavvuf hareketlerinin kendisiyle başladığı kabul edilen şeyh; kaynaklarda Şeyh Muhriz b. Halef adıyla da geçer. Kabri Tunus şehrinin başta gelen ziyaret yerlerindendir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde müstakil bir maddesi yoktur; hakkında bilinenler TUNUS maddesinin kültür ve medeniyet bölümünde birkaç cümleyle sınırlıdır. Buna göre Tunus'ta tasavvuf hareketleri IV. (X.) yüzyılda Şeyh Muhriz b. Halef'le başladı. Devlet tarafından desteklenen Muhriz ve müridleri Tunus'ta Şiîler'le mücadelede etkin rol oynadılar. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Zîrîler devrinin şairleri arasında sayılır: Ali b. Abdülganî el-Husrî, İbn Reşîk ve İbn Şeref gibi şairlerle birlikte Zîrî Emîri Muiz b. Bâdîs'in sarayında bulundu. Tasavvufî çizgisine dair kaynak, Tunus'taki tasavvuf hareketlerinin onunla başladığı ve müridleriyle birlikte devlet desteği gördüğü bilgisinden fazlasını vermez. Türbesi ve Külliyesi — Büyük itibar gören Muhriz'in mezarı günümüzde Tunus şehrinin başta gelen ziyaret yerlerindendir. Adını taşıyan Sîdî Mahrez Zâviyesi eski şehrin (Medine) kuzeyinde, çarşıların yoğun olduğu bölgededir; 1862 tarihli zâviye binası, üzeri kubbe ile örtülen orta mekânın çevresindeki hücreler ve farklı bir tonoz örtüye sahip türbe bölümüyle Tunus zâviye planının bir varyasyonudur. Hemen yanındaki Sîdî Mahrez Camii adını bu zâviyeden alır: buradaki küçük bir mescid yıkılarak yerine yapılan caminin inşasına 1104 (1692-93) yılında Mehmed Bey el-Murâdî başlamış, onun ölümü üzerine kardeşi Ramazan Bey devam etmiş ve yapı 1110'da (1698-99) Murad Bey tarafından tamamlanmıştır. Bu sebeple bazı kaynaklarda Mehmed Bey Camii olarak da geçen yapı, merkezî plan şeması ve İznik çinileriyle klasik Osmanlı sanatının Tunus'taki temsilcisi konumundadır.

Âişe el-Mennûbiyye

Seyyide

Tunuslu kadın velî; Seyyide Âişe diye anılır. Tam adı Âişe bint İmrân b. Süleymân el-Mennûbiyye'dir. Şâzeliyye'nin pîri Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'ye intisap etmiş, halk arasında evliya olarak tanınmıştır. Tunus şehrinin 8 km batısındaki Mennûbe köyünde doğdu. Yaşadığı devirde Tunus'a hâkim olan Hafsî hânedanı ve Mennûbe köyü hakkında bilgi veren kaynaklar ondan bahsetmez; hayatına dair bilinenler, Mennûbe Camii imamının kaleme aldığı menâkıb mecmuasından yararlanılarak yazılan küçük bir menkıbevî esere dayanır. Bu esere göre daha çocuk denilecek yaşta tasavvufa yatkın olduğu görülmüş; küçük yaşta Kur'ân-ı Kerîm'i ezberlediği söylenir. Ailesi onu amcasının oğluyla evlendirmek istediğinde zâhidâne bir tavırla bu evliliğe karşı çıktı; Tunus'a kaçarak Bâbülgürcânî dışındaki bir kervansaraya sığındı ve eliyle eğirdiği ve dokuduğu yünle geçindi. Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'ye intisap etti. Mânevî hayatının zamanla gelişip zenginleştiği ve kendisinden kerametler zuhur etmeye başladığı kaydedilir. Yetmiş altı yaşlarında iken, 16 Şevval 653 (18 Kasım 1255) veya 21 Receb 655 (4 Ağustos 1257) tarihinde, rivayete göre "Allah şüphesiz takvâ sahipleriyle ve iyilik yapanlarla beraberdir" (en-Nahl 16/128) âyetini okurken vefat etti ve Bâbülgürcânî'deki Makberetüşşeref Mezarlığı'na defnedildi. Tesir Halkası — Hakkında halk arasında dolaşan pek çok menkıbe vardır. Tunus'ta kızlara Seyyide ve Âişe, erkeklere Mennûbî adının yaygın olarak verilmesi onun yaşayan şöhretinden kaynaklanır; kabri üzerine yapılan türbe Tunuslu kadınların ziyaret yeri olmuştur. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Çizgisi zühd ve infak üzerinedir. Kendisi için hiçbir şey biriktirmeyip elindekini fakirlere dağıttığı; yanındaki bir dirhemi bağışlamadan yattığı bir gece "Bugün kulluğumuz noksandır" dediği nakledilir. Hayatı boyunca 1520 hatim yaptığı söylenir. Zikir anlayışını "Kalp iştirak etmedikçe yalnızca dille yapılan zikirde hayır yoktur" sözü özetler. Türbesi ve Külliyesi — Hâtırasına aşırı derecede bağlı olanlardan biri XX. yüzyıl başlarında, Mennûbiyye'nin mezarının kendisine mâlûm olduğunu söyleyerek kabri üzerine ahşap bir türbe yaptırmış ve burası Tunuslu kadınların ziyaret yeri olmuştur. Ailesinden ayrıldıktan sonra sığındığı ve ömrünü geçirdiği kervansarayın çevresine zamanla bir mescid, misafir odaları, birkaç ev ve dükkân yapılmış, burada küçük bir tekke meydana gelmiştir. Doğduğu ev ise Hüseynîler'den Muhammed es-Sâdık Bey devrinde (1859-1882) kutsal sayılan bir yer olmuş; zâviyesi, özel daireleri ve tarikat âyinlerinin topluca yapıldığı üstü kapalı bir avlusuyla tam bir tekkeye dönüşmüştür. Kaynak, adı geçen binaların harabe halinde olduğunu kaydeder.

İbn Arefe el-Vergammî

Tunuslu büyük Mâlikî fakihi; Kuzey Afrika'da Mâlikî mezhebinin önde gelen simalarından. Tam adı Ebû Abdillâh Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Arafe el-Vergammî et-Tûnisî 'dir. 27 Receb 716 (15 Ekim 1316) tarihinde Tunus şehrinde doğdu. Araplaşmış Berberî kabilesi Vergamme'ye mensuptur. İlk eğitimini babasından ve Ebû Abdullah Muhammed b. Sa'd el-Ensârî'den aldı. Daha sonra Tunus Kadısı İbn Abdüsselâm el-Hevvârî'den tefsir, fıkıh ve usûl-i fıkıh, muhaddis Vâdîâşî'den hadis, Ebû Abdullah Muhammed el-Âbüllî ile Ebû Abdullah İbnü'l-Habbâb'dan aklî ilimleri okudu. İbn Selâme, İbn Hârûn el-Kinânî, Ömer b. Kaddâh, İbnü'l-Cebbâb ve İbn Enderâs gibi âlimlerden İslâmî ilimlerin yanında nahiv, beyân, mantık, aritmetik ve tıp öğrendi. İlim tahsili için Tilimsân ve Trablus şehirlerine gitti. VIII. (XIV.) yüzyılın ortalarında baş gösteren veba salgınında İbn Abdüsselâm, Vâdîâşî ve İbnü'l-Habbâb gibi âlimler hayatlarını kaybedince fıkıh, usûl-i fıkıh, tefsir, kıraat, hadis ve kelâm sahalarındaki bilgisiyle onların bıraktığı boşluğu doldurdu. 750 (1349) yılında Zeytûne Camii 'nin imamlığına, 772'de (1370) hatipliğine getirildi; bir yıl sonra da başmüftülükle görevlendirildi. 792 (1390) yılında hacca gitti; yolculuk sırasında bir süre kaldığı Mısır'da Sultan Berkuk'la görüştü. Kendisine yapılan kadılık tekliflerini geri çevirdi. Başta Zeytûne Camii ve Tevfîk Medresesi olmak üzere çeşitli eğitim kurumlarında özellikle tefsir ve fıkıh okuttu; şöhreti Tunus dışına yayılınca birçok bölgeden fetva sormak ve ders almak için insanlar yanına gelmeye başladı. Zühd ve takvâ sahibi bir insandı; namaz ve ders halkası dışında halk içinde pek görünmez, devlet görevlerine yapılan tayinler ve bazı ilmî meselelerde görüşüne başvurulması için aldığı davetler dışında devlet adamlarıyla görüşmezdi. Hayır işleri ve köle âzadı için vakıflar kurmuş, başta talebeleri olmak üzere birçok kişiye maddî destek sağlamıştır. 24 Cemâziyelâhir 803 (9 Şubat 1401) tarihinde Tunus'ta vefat etti ve Cilâz Kabristanı 'nda Şerîf Hüseyin Türbesi yakınlarına defnedildi. Tesir Halkası — Fetvaları, eserleri ve talebeleri vasıtasıyla İslâm dünyasında, özellikle Kuzey Afrika'da İslâmî tefekkürün gelişmesine önemli katkıda bulundu. En tanınmış talebeleri arasında İbnü'l-Cezerî, İbn Hacer el-Askalânî , İbn Nâcî, Mecârî, Burzülî, Ebû Hâmid İbn Zahîre, Übbî, İbn Merzûk el-Hafîd, Burhâneddin İbn Ferhûn ve İbn Kunfüz vardır. Fetvaları, kendi eserleri yanında özellikle talebelerine ait Burzülî'nin en-Nevâzil 'i ve Venşerîsî'nin el-Mi'yâr 'ı gibi koleksiyonlarda korunmuş, Sa'd Gurâb tarafından derlenerek neşre hazırlanmıştır. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Çizgisi fıkıh ve kelâmdır: itikadî konularda Eş'ariyye'nin görüşlerini savunurdu. Eserleri — ① el-Muhtasar fi'l-fıkh ( el-Muhtasarü'l-kebîr , el-Muhtasarü'l-fıkhî ): şöhretini sağlayan en önemli eseridir; Mâlikî fıkhına dair, beş büyük ciltten oluşan ve 772-786 (1370-1384) yılları arasında telif edilen eserin Fas ve Merakeş kütüphanelerinde yazma nüshaları vardır. ② Hudûdü İbn Arafe ( Kitâbü'l-Hudûd ): el-Muhtasar 'daki fıkhî terimlerin tariflerinden derlenmiş, Muhammed b. Kāsım er-Rassâ'ın şerhiyle birlikte yayımlanmıştır. ③ el-Muhtasar fî usûli'l-fıkh : İbnü'l-Hâcib'in el-Muhtasar 'ını tamamlamak amacıyla, bilhassa Âmidî'nin el-İhkâm 'ından istifadeyle yazılmış yaklaşık 500 sayfalık bir eserdir; 799 (1397) yılında tamamlanmıştır. ④ Muhtasarü'l-Havfî fi'l-ferâiz : el-Havfî'nin el-Ferâiz 'inin ihtisar ve şerhi. ⑤ el-Muhtasarü'ş-şâmil fî usûli'd-dîn : Beyzâvî'nin Tavâliu'l-envâr 'ı tertibinde kelâm meselelerini ele alır; 27 Ramazan 789 (11 Ekim 1387) tarihinde tamamlanmıştır. ⑥ el-Muhtasar fi'l-mantık : 789 (1387) yılından önce tamamlanmış, hacmi küçük fakat önemli bir eserdir. ⑦ Tefsîru İbn Arafe : tefsir derslerinde talebelerinin tuttuğu notlardır; en meşhuru Übbî'ninkidir. Kaynaklarda el-Mebsût fi'l-fıkh , Manzûme fî kırââti Ya'kūb , Tüsâiyyât ve Uşâriyyât fi'l-hadîs gibi başka eserleri de anılır.