Ahmed-i Câmî (Şeyh Ahmed-i Câm)

Horasanlı mutasavvıf-şair; Câmiyye tarikatının kurucusu. Tam adı Ebû Nasr Ahmed b. Ebi'l-Hasen en-Nâmekī'dir. Şeyhülislâm, Şeyh-i Câm, Pîr-i Câm ve özellikle Jendepîl (Zendefîl) unvanlarıyla tanınır. Meşhur sahâbî Cerîr b. Abdullah el-Becelî'nin soyundan geldiği için Şeyh Ahmed el-Arabî veya Ahmed el-Becelî adıyla da anılır; doğduğu Nâmek köyüne nisbetle Ahmed-i Nâmekī, sonradan yerleştiği Câm şehrinde meşhur olduğu için Ahmed-i Câm veya Ahmed-i Câmî denilmiştir.

441'de (1049) Horasan'ın Keşmir bölgesindeki Nâmek köyünde doğdu. Sirâcü's-sâirîn adlı eserinde bizzat anlattığına göre gençlik yıllarını avare ve ayyaş olarak geçirdi; dostları için düzenlediği bir işret meclisi sırasında karşılaştığı birtakım hârikulâde haller tövbekâr olmasına vesile oldu. Ailesini ve köyünü terkederek Câm şehri civarındaki bir dağda inzivaya çekildi. On sekiz yıl süren bu inziva hayatında fıkıh, kelâm, hadis, tefsir, edebiyat ve tasavvuf sahalarında bilgi sahibi oldu.

Mânevî ve tasavvufî hayatı, meşhur sûfî Ebû Saîd-i Ebü'l-Hayr'ın (ö. 440/1049) ruhanî tesirine bağlanır; bu bakımdan kaynak onun Üveysî olduğunun söylenebileceğini belirtir. Bununla birlikte kaynağa göre Câmî ile Ebû Saîd hemen hemen birbirinin zıddı denilecek kadar farklı düşüncelere sahiptir.

İnzivayı terkettikten sonra insanların arasına karışarak elli yıldan fazla bir süre irşadla meşgul oldu. Vaaz ve nasihat için gittiği Serahs, Bâzcân, Herat, Merv, Bâharz ve Nîşâbur'da âlim ve emîrlerle tanıştı; dinî gerçeklerin yaygınlaşması ve halkın ahlâk bakımından düzelmesi için çaba gösterdi. 1140'ta hacca gitti, dönüşte Nîşâbur'a uğrayarak şehrin ileri gelenleriyle görüştü.

10 Muharrem 536'da (15 Ağustos 1141) Câm şehri civarında Me'dâbâd (Mehdâbâd) köyündeki zâviyesinde vefat etti ve oraya defnedildi. Bazı mutasavvıfların bekâr yaşamayı tercih ettiği bir devirde yaşamış, otuz dokuzu erkek, üçü kız olmak üzere kırk iki çocuğu olmuş, başkalarına da evlenmeyi tavsiye etmiştir. Soyu dokuz asırdır İran'da Meşâyih-i Câm adıyla anılır ve mânevî nüfuzu bugün de sürer; Hümâyun'un annesi Mâhim Begüm, Ekber Şah'ın annesi Bânû Begüm ve Bânû Ağa soy şecerelerini ona bağlamışlardır.

Tesir Halkası — Çocukları, torunları ve müridleri onun mânevî hâtırasını büyük bir itina ile devam ettirmiş, zamanla bu hareket Câmiyye tarikatı haline gelmiştir. Oğulları Zahîrüddin Îsâ ile Şehâbeddin İsmâil'in ve oğlu Şemseddin Mutahhar'dan olan torunu Kutbüddin Muhammed'in eserleri günümüze ulaşmıştır. Rumûzü'l-hakāik ve Sırrü'l-bedâyi' müellifi Zahîrüddin Îsâ ilim ve edebiyatta çağının ileri gelenlerindendi. Şehâbeddin İsmâil babası hakkında Der İsbât-ı Büzürgî-i Şeyh-i Câm adlı bir menâkıbnâme yazarak muhaliflerinin ithamlarını cevaplandırmış; Abdurrahman-ı Câmî Nefehâtü'l-üns'te şeyhi anlatırken bu eserden faydalanmıştır. İbn Mutahhar mahlaslı torunu Kutbüddin Muhammed'in Hadîkatü'l-hakīka adlı tasavvufî bir eseri vardır.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Eldeki eserlerinden ve menkıbelerinden anlaşıldığına göre Sünnî bir mutasavvıftır. Miftâhu'n-necât'ta Allah'a imandan sonra Ehl-i sünnet'e sadakatle bağlı kalmayı en önemli vazife sayar. Semâın haram olmadığına dikkat çekmekle birlikte kendi zamanında semâ yapanların nefsânî arzularına uyduğunu söyler; mensuplarına cehrî zikir yerine hafî zikri tavsiye eder. Cahil ve menfaatperest şeyhleri murdar şeyleri çok uzaktan gören kartallara benzetir ve "Her çeşmeden su içilmez, her otlakta otlamak doğru olmaz" diyerek böyle şeyhlere intisap edenleri uyarır. Devrinin zâhir ulemâsına da karşı çıkar; Arapça bilmekle âlim olunamayacağını, Arapça bilmeyen herkesin de cahil olmadığını ısrarla belirtir. Bu tâvizsiz tavrı ona bir hayli düşman kazandırmış, fakat halk üzerindeki güçlü tesiri muhaliflerinin kendisine zarar vermesine imkân bırakmamıştır. Mensur eserlerinde zühd ve takvâya önem verir; şiirlerinde ise daha çok sevgiden bahseder, âşıkane, hatta zaman zaman rindâne manzumeler kaleme almıştır. Şiirlerinde Ahmed, Ahmed-i Câm ve Ahmed-i Câmî mahlaslarını kullanır.

Eserleri — Eserleri genellikle tasavvuf, âdâb, mev'iza ve nasihate dair olup sade bir üslûpla Farsça yazılmıştır; maksadını diyaloglarla anlatmayı tercih eder, sık sık teşbih ve temsile başvurur. Başlıcaları: tövbekâr olan oğlu Necmeddin'in arzusu üzerine bir mukaddime ile yedi bölüm halinde yazdığı Miftâhu'n-necât; taraftarları çoğalıp herkesle görüşmek mümkün olmayınca fikirlerini doğru aktarmak için yazdığı Ünsü't-tâibîn; 526'da (1132) telif ettiği Ravzatü'l-müznibîn; Semerkant'tan yazdığı mektuplardan oluşan Risâle-i Semerkandiyye; 1302-1342 yılları arasında Hindistan'da defalarca basılan, bazı basımları 2820, bazıları 4000 beyit olan Dîvân (Süleymaniye Kütüphanesi'nde 2537 beyitlik bir yazması Kalendernâme'siyle birlikte bulunur). 527'de (1133) telif edilen Bihârü'l-hakīka ile 533'te (1139) yazılan Künûzü'l-hikme'nin muhtelif yazmaları vardır; üç ciltlik Sirâcü's-sâirîn'in bir nüshası Tahran Millî Kütüphanesi'ndedir.

Türbesi ve Külliyesi — Me'dâbâd o devirde önemli bir yer değilken hem şeyhin türbesinin burada olması hem de çocuklarının ve torunlarının burada oturması sebebiyle müridlerin ziyaret ettiği, hatta yerleştiği bir belde haline geldi. Timur ve Hümâyun gibi meşhur hükümdarlar da ziyaretçileri arasındadır. Kısa bir süre sonra Me'dâbâd Türbet-i Câm veya Türbet-i Şeyh-i Câm diye anılmaya başlandı. Mezarı üzerinde inşa edilen ve bir sanat şaheseri sayılan türbesi Kümbed-i Sebz veya Kümbed-i Fîrûzşâhî adıyla meşhurdur.