Hocazâde

Asıl adı Mustafa bin Yûsuf bin Sâlih olan Hocazâde, Bursa'da doğdu; doğum tarihi bilinmemektedir. Fâtih Sultan Mehmed devrinin önde gelen Osmanlı âlimlerinden sayılır. Büyük servet sahibi bir tüccar olan babası, oğlunun ilim yolunu seçmesine karşı çıkmış ve ona günlük yalnızca bir akçe vermiştir. Bu yüzden genç Hocazâde, kitap alacak parası olmadığından en ucuz kâğıtları satın alıp derslerini kendisi yazarak çalışmıştır. Kâdı Ayasuluğ'dan usûl, meânî ve beyân okudu; Hızır Bey bin Celâl'in yanında aklî ve naklî ilimleri öğrendi. Hızır Bey onu muidliğe getirdi, ardından Kestel kâdılığına tayin edildi. Bursa'daki Esediyye Medresesinde altı yıl ders verdi ve bu dönemde Şerh-i Mevâkıf'ı baştan sona inceleyip ezberledi. Sultan Mehmed'in âlimlere gösterdiği muhabbeti duyunca yola çıktı; bir talebesinden borç aldığı sekiz yüz akçe ile yol masraflarını karşıladı. Pâdişâhın otağında Molla Seyyid Ali ve Molla Zeyrek ile yaptığı sohbetlerde ilmî üstünlüğünü gösterip itibar kazandı. Edirne kazaskerliği, İstanbul ve İznik müftîliği ile müderrislik görevlerinde bulundu; Bursa Sultaniye ve İstanbul Sahn-ı Semân medreselerinde ders verdi. Kazasker olan oğlunu ziyarete Edirne'ye gelen babasıyla, verdiği büyük ziyafetin ardından barıştı. Ömrünün sonlarına doğru iki ayağı ve sağ eli felç oldu; sol eliyle yazabiliyor, bu hâlde İkinci Bâyezîd'in emriyle Şerh-i Mevâkıf'a hâşiye yazıyordu. Makam sahibi olmaktan çok müderrislikle iftihar ederdi. Kaynaklarda nakledildiğine göre Ali Kuşçu, Fâtih'in 'Hocazâde'yi nasıl buldunuz?' sorusuna 'Rum'da ve Acem'de emsâli yok' diye cevap vermiş, pâdişâh da 'Arap'ta dahi eşi yoktur' demiştir.