Hacı Bektâş-ı Velî

XIII. yüzyıl Anadolu'sunun Türkmen şeyhi; Bektaşîliğin ve Alevîliğin pîri kabul edilir. Asıl adı Bektaş olup muhtemelen ölümünden sonra Hacı Bektâş-ı Velî diye şöhret bulmuştur.

Kaynak, onun hakkında bilinenlerin iki ayrı düzlemde durduğunu vurgular. Devrinin kaynaklarında hemen hiçbir iz bırakmadığına bakılırsa yaşadığı dönemde yaygın bir şöhrete sahip olmadığı söylenebilir; öte yandan Yeniçeri Ocağı'nın ve Bektaşîliğin pîri kabul edilmesi ve Alevî-Bektaşî kesiminde bir iman esası olan güçlü konumu, kaynağın ifadesiyle onu "çözümlenmesi gereken tarihî bir problem" hâline getirmektedir. Menkıbevî Hacı Bektaş, Rum abdallarının pîri ve Diyâr-ı Rûm'un büyük evliyasındandır.

Onu ancak kendi zamanından epeyce sonra yazılmış ikincil kaynaklardan incelemek mümkündür: ① Elvan Çelebi'nin Menâkıbü'l-kudsiyye'si (XIV. yüzyıl; en eskisi) ② Ahmed Eflâkî'nin Menâkıbü'l-ârifîn'i (vefatından yaklaşık yüz yıl sonra; kısa bir pasaj) ③ Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî — daha çok Vilâyetnâme diye tanınır (XV. yüzyılın son çeyreği); Bektaşîlik ve Alevîlik'te bugün de mevcut inançların çoğunun kaynağını oluşturduğu için bu çevrelerde yarı kutsal niteliği olan bir kitaptır ④ Lâmiî Çelebi'nin Nefehât Tercümesi ⑤ Âşıkpaşazâde'nin Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı — müellifin büyük dedesinin halifesi olan Hacı Bektaş'a dair aile içinden gelen şifahî bilgiler ⑥ Taşköprizâde'nin eş-Şekāiku'n-nu'mâniyye'si (XVI. yüzyıl).

Kaynağa göre "Horasan erenleri" diye bilinen Kalenderiyye akımına, dolayısıyla Horasan Melâmetiyye mektebine mensup sûfîlerden biridir; XIII. yüzyılda Cengiz istilâsı sebebiyle Anadolu'ya vuku bulan derviş göçleri arasında Yesevî veya daha kuvvetli bir ihtimalle Haydarî dervişlerinden biri olarak gelmiş olmalıdır. Osmanlı tahrir defterlerine dayalı bir araştırma, ona bağlı geniş bir Bektaşlı oymağının mevcut olduğunu ortaya koymuştur. Âşıkpaşazâde'nin kaydından Hacı Bektaş ve kardeşi Menteş'in Baba İlyâs-ı Horasânî'ye intisap ettikleri, Elvan Çelebi ve Eflâkî'nin ifadelerinden de halifelik makamına kadar yükseldiği anlaşılmaktadır.

Kardeşi Menteş 1239'da başlayan Babaî İsyanı'na iştirak etmiş ve Sivas'ta Selçuklu kuvvetleriyle yapılan muharebede öldürülmüştür; Hacı Bektâş-ı Velî'nin ise bu isyana katılmadığı hem Elvan Çelebi'den hem de Âşıkpaşazâde'den öğrenilmektedir. Âşıkpaşazâde'ye göre daha sonra Karayol'da (o zaman Sulucakarahöyük, bugün Hacıbektaş) ortaya çıkmıştır; bu ortaya çıkışın Anadolu'nun Moğol hâkimiyeti altına girmesinden, yani yaklaşık 1250'lerden sonra olduğu tahmin edilebilir.

Vilâyetnâme'ye göre burada şeyhi Baba İlyas'ınkine benzer bir hayat tarzı sürmüş, zaman zaman bugün bir ziyaret yeri olan yakındaki bir mağarada inzivaya çekilmiş, zaman zaman da köyün hayvanlarını otlatmak gibi oymağının günlük işleriyle uğraşmıştır. Bir yandan kendi cemaati içinde mürşidlik görevini sürdürürken bir yandan da bugünkü Ürgüp yöresindeki hıristiyanlarla sıkı ilişkiler geliştirmiş, halifelerini Anadolu'nun dört bir köşesine yollamıştır. Kaynak, onun yönteminin "Anadolu'nun müslüman ve gayri müslim toplumları arasında önemli bir yakınlaşma ortamının doğmasına yol açtığını" belirtir; nitekim bölge hıristiyanlarının da ona büyük bir yakınlık duyduğu ve kendisini Aziz Charalambos adıyla takdis ettikleri bilinmektedir.

691 (1292) tarihli bir vakfiye kaydında kendisinden "merhum" diye bahsedildiğine göre bu tarihten önce, muhtemelen 669'da (1271) vefat etmiştir.

Tesir Halkası — Kaynak, yaşadığı dönemde pek tanınmayan bu şeyhi bütün Orta ve Batı Anadolu'da tanıtan kişinin, Antalya-Elmalı yakınındaki Tekkeköy'de medfun Abdal Mûsâ olduğunu kaydeder. XIV. yüzyılın ilk çeyreğinden sonra Hacı Bektâş-ı Velî Tekkesi'nin şeyhi olan Abdal Mûsâ, üretilen menkıbeler aracılığıyla bu kültün yayılmasında büyük rol oynamıştır.

Not: Bu kayıtta "Öğütleri ve Dersleri" bölümü açılmamıştır. Ona izâfe edilen eserlerin — başta Makālât olmak üzere — onun kaleminden çıktığı, kaynağın açık ifadesiyle tarihen ispat edilmemiştir; aidiyeti ispatlanmamış bir eserden öğüt nakletmek, öğüdü o zata atfetmek olurdu.