Hz. Peygamber için yazdığı kasidelerle, bilhassa Kasîdetü'l-bürde ile üne kavuşan Mısırlı şair ve sûfî; Şâzelî yolunun mensubudur. Tam adı Ebû Abdillâh Şerefüddîn Muhammed b. Saîd b. Hammâd b. Muhsin el-Bûsîrî'dir.
1 Şevval 608'de (7 Mart 1212) Yukarı Mısır'da Behnesâ şehrine bağlı Behşim'de doğdu. Kaynaklar onun Berberî asıllı olduğunu ve Fas'taki Hammâd Kalesi'nde Habnunoğulları diye tanınan bir aileden geldiğini kaydeder; Sanhâcî nisbesi de aslen Mağribli olduğunu gösterir. Babası tarafından Bûsîrli olduğu için Bûsîrî, annesi tarafından Dilâslı olduğu için Dilâsî nisbeleriyle anılır; bazen ikisinin birleşmesinden doğan Dilâsîrî nisbesini de kullanır.
Gençlik yılları ailesiyle yerleştiği Dilâs'ta geçti; tahsili hakkında ayrıntılı bilgi yoktur. Kahire'ye giderek Şeyh Abdüzzâhir Mescidi'ndeki derslere katıldı; İslâmî ilimlerin yanı sıra dil ve edebiyat tahsil etti, özellikle hadis ve siyerle meşgul oldu. Yahudi ve Hıristiyanlara karşı yazdığı reddiyeler, Tevrat ve İncilleri incelediğini gösterir.
Kendisine hisbe teşkilâtında görev verilmek istendiyse de "Ben çarşı pazar işlerinden anlamam" diyerek kabul etmedi. Bir müddet vezir Zeynüddin Ya'kūb b. Zübeyr'in yanında çalıştı; hâmisi görevden alınınca (1261) Bilbîs'e gitti ve orada maliye işlerinde kâtiplik ve muhasiplik yaptı. 1265 yılında Sultan I. Baybars'a yazdığı bir kaside, bu tarihte Kahire'de bulunduğunu gösterir. Kahire'de çocukların Kur'an okuyup ezberlemeleri için bir mektep (küttâb) açtı, beklediği ilgiyi göremeyince kapatıp el-Mahalle'ye gitti. Aylığının geç ödenmesinden duyduğu sıkıntıyı şiirlerinde hicvederek anlatır. el-Mahalle'de bacağı kırıldı, ardından Sehâ'ya geçti.
Şâzelî tarikatının kurucusu Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'ye intisap ettiği bilinmektedir. Şeyhin vefatı üzerine yerine geçen Ebü'l-Abbas el-Mürsî'ye hitaben yazdığı 142 beyitlik "dâl" redifli bir mersiyede onu zamanın kutbu ve imamı olarak anar. Kaynak, İbn Atâullah el-İskenderî ile birlikte şeyhin en gözde müridi olduğunu belirtir; İbn Atâullah ilâhî aşk temasını işlerken Bûsîrî Peygamber sevgisini terennüm ediyordu.
Kısa boylu ve zayıf bünyeli olan Bûsîrî'nin hayatı sıkıntılar içinde geçti; çocuklarının çokluğu, geçim derdi ve mesai arkadaşlarının yolsuzlukları onu huzursuz etti. Hak söz konusu olunca gösterdiği titizlik yüzünden uzun süre aynı işte kalamadı. Hayatının sonlarına doğru felç oldu; rivayete göre Hz. Peygamber için yazdığı bir kaside vesilesiyle bu hastalıktan kurtuldu. Seksen küsur yaşlarında İskenderiye'de vefat etti. Vefat tarihi kaynaklarda farklı verilir: İbn Şâkir el-Kütübî'ye göre 696 (1296-97), Süyûtî'ye göre 695 (1295-96), Kâtib Çelebi'ye göre 694 (1294-95).
Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Eserlerinin tamamına yakını manzumdur ve çoğu Hz. Peygamber hakkında yazılmış kasidelerdir. Şiirleri yapı ve üslûp bakımından son derece sağlam ve liriktir; edebiyat tarihçileri onun şiirlerini çağdaşları el-Cezzâr ile el-Verrâk'ınkilerden daha mükemmel bulur. Şairin el-Kevâkibü'd-dürriyye fî medhi hayri'l-beriyye adını verdiği Bürde, kafiye harfi mîm olduğu için el-Kasîdetü'l-mîmiyye, şifaya vesile olduğu rivayeti yüzünden de Kasîdetü'l-bürde diye meşhur oldu; Osmanlı muhitinde Kasîdetü'l-bür'e diye de anıldı. On bölümden oluşan kaside en eski nüshalarında 160 beyit iken sonrakilerde 165 beyte kadar ulaşır: nesîb, nefisten şikâyet, Peygamber'e övgü, doğumu, mûcizeleri, Kur'an'ın fazileti, mi'rac, cihad, nedâmet ve ümit, dua ve niyaz. Aruzun basit bahriyle yazılan kaside asırlardır İslâm coğrafyasının her bölgesinde dinî toplantılarda, mübarek gün ve gecelerde, sünnet, düğün, bayram ve cenaze merasimlerinde okunagelmiş, haftalık evrad olarak da okunmuştur; 140. beytinden itibaren felçlilere şifa maksadıyla yedi gün süreyle okunur. Hattatlar meşk derslerinde genellikle bu kasideyi yazar. Kaside şair hayattayken Abdüsselâm b. İdrîs el-Merrâküşî ve Ebû Şâme el-Makdisî tarafından şerhedildi. Üzerine yazılan şerh, hâşiye, tahmîs, tesdîs ve nazîrelerin sayısı bir araştırmaya göre 330'u bulur; şerhler yüzün üzerinde, tahmîsler altmış civarındadır. Kaside İslâm milletlerinin hemen bütün dillerine, ayrıca Grekçe, Latince, İtalyanca, Fransızca, İngilizce ve Almanca'ya çevrilmiştir.
Eserleri — ① Kasîdetü'l-bürde (160 beyit). ② Dîvânü'l-Bûsîrî: şair şiirlerini kendisi bir divanda toplamamıştır; Muhammed Seyyid Kîlânî şiirlerini derleyerek yayımladı (Kahire 1374/1955). ③ el-Kasîdetü'l-hemziyye (Ümmü'l-kurâ fî medhi hayri'l-verâ): Bürde'den sonra en meşhur eseri, 455 beyit. ④ Zuhrü'l-meâd fî vezni Bânet Suâd: Kâ'b b. Züheyr'in kasidesine 204 beyitlik nazîre. ⑤ el-Muhrec ve'l-merdûd ale'n-nasârâ ve'l-yehûd: nazım-nesir karışımı 284 beyitlik reddiye. ⑥ el-Kasîdetü'l-mudariyye: salavata dair, hemen bütün evrâd mecmualarında yer alan 39 beyitlik kaside. ⑦ Takdîsü'l-Harem min tednîsi'd-darem: 1256 yılında Medine'de Ravza-i Mutahhara ile hücre-i saâdetin yanmasına sebep olan yangın dolayısıyla yazılmış 98 beyitlik kaside. Bunlardan başka devlet büyüklerine yazdığı kasideler ve dönemin Mısır'ındaki sosyal ve ahlâkî hayatı eleştirdiği birçok şiiri vardır.
Türbesi ve Külliyesi — Kaynağa göre kabri İskenderiye'de sahile yakın, kendi adıyla anılan caminin içindeki sağ maksûrededir.
Kerâmât
Aşağıdakiler kaynakta NAKİL olarak yer alan rivayetlerdir; atlas onları 'böyle olmuştur' diye değil, 'kaynaklar böyle nakleder' diye kaydeder.
Bürde rüyası — Rivayete göre felç geçirdiğinde bir akşam şifa için Allah'a dua eden şair rüyasında Hz. Peygamber'i görür. Resûl-i Ekrem ondan kendisi için yazdığı kasideyi okumasını ister; Bûsîrî "Yâ Resûlallah! Ben senin için birçok kaside yazdım, hangisini istersin?" deyince Hz. Peygamber kasidenin ilk beytini söyler. Şair okumaya başlar, Resûlullah onu sonuna kadar dinler; bitince hırkasını (bürde) çıkarıp şairin üstüne örter ve eliyle vücudunun felçli kısmını sıvazlar. Bûsîrî uyanınca vücudunda felçten eser kalmadığını fark eder. Bu rüyanın halk arasında yayılmasından sonra kaside Kasîdetü'l-bürde olarak üne kavuşmuştur. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, KASÎDETÜ'l-BÜRDE, c. 24; ayrıca BÛSÎRÎ, c. 6)
Çok Görüşlü Görüşler
Kaynak maddeler TDV İslâm Ansiklopedisi'nde, Ehl-i sünnet ilim geleneği içinde yazılmıştır. Kaynakların ayrıştığı noktalar aşağıda yan yana verilir; atlas taraf tutmaz.
Vefat tarihi — Madde başlığı vefatı 695/1296 diye soru işaretiyle verir. Gövdede üç tarih yan yanadır: İbn Şâkir el-Kütübî 696 (1296-97), Süyûtî 695 (1295-96), Kâtib Çelebi 694 (1294-95). Atlas bunlar arasında tercih yapmaz.
Kabrin yeri — Makrîzî onun Kahire'deki Mansûrî Hastahanesi'nde öldüğünü söyler; Mağribli seyyah Ayyâşî de 1073 (1662-63) yılında Kahire'de İmam Şâfiî'nin kabrine yakın bir yerde Bûsîrî'nin mezarını ziyaret ettiğini yazar. Kaynak bu nakillerin doğru olmadığını, kabrin İskenderiye'de kendi adıyla anılan caminin içinde bulunduğunu belirtir ve söz konusu müelliflerin onu, 598'de (1201) ölen ve el-Bûsîrî nisbesiyle de anılan Hibetullah b. Ali el-Manastırî ile karıştırmış olabileceklerini ekler. Atlasın İskenderiye pini kaynağın bu kaydına dayanır; Kahire nakilleri de burada bilgi olarak korunur.
Kudüs ve Mekke'de ikamet — Brockelmann, Bûsîrî'nin on yıl Kudüs'te, ardından on üç yıl Mekke'de yaşadığını ve Kur'an öğretimiyle meşgul olduğunu söyler; kaynak bu bilgilerin klasik kaynaklarda bulunmadığını kaydeder.
Şifa rivayetinin kaynağı — Kaynağa göre Bûsîrî'nin hiçbir kasidesinde felç olduğuna dair bilgi yoktur; felç olayını ilk defa ondan 66 yıl sonra vefat eden biyografi yazarı İbn Şâkir el-Kütübî anlatmış, sonraki müellifler bunu tekrar etmiştir. Kaynak, rivayetin menkıbe şeklini almış göründüğünü, bununla birlikte ilgili kaynaklarda kaside vesilesiyle şifaya kavuşma motifinin sürekli vurgulandığını belirtir.
Kasideye yöneltilen eleştiri — Kaynağın aktardığına göre İbn Teymiyye'den itibaren Selefîler, 33, 109, 152 ve 154. beyitlerde şairin Hz. Peygamber'i övgüde aşırı gittiğini ileri sürerek kasideyi eleştirmiş ve okunmasının bid'at olduğunu söylemişlerdir. Öte yandan kaside asırlardır İslâm coğrafyasının her bölgesinde okunagelmiştir. Atlas bu iki tutum arasında hüküm vermez.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Mahmut Kaya · c. 6, s. 468-470, “BÛSÎRÎ, Muhammed b. Saîd” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Mahmut Kaya · c. 24, s. 568-569, “KASÎDETÜ'l-BÜRDE” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000315 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.