Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

Mevlevîliğin pîri sayılan mutasavvıf ve şair; Mesnevî'nin müellifi.

6 Rebîülevvel 604'te (30 Eylül 1207) Belh'te doğdu. Babası, Sultânülulemâ lakabıyla anılan tanınmış âlim Bahâeddin Veled'dir.

Kaynaklara göre aile, 1220 yılında Horasan şehirlerinin Moğol istilâsına uğraması üzerine batıya doğru yola çıktı. Semerkant, Nîşâbur ve Bağdat gibi büyük şehirlerden geçtiler; Nîşâbur'da Ferîdüddin Attâr'ın genç Mevlânâ ile görüştüğü nakledilir. Aile 1221 civarında Konya'ya yerleşti. Bahâeddin Veled 1231'deki vefatına kadar Altınapa Medresesi'nde ders verdi; babasının vefatından sonra yirmi dört yaşındaki Mevlânâ onun ders kürsüsünü devraldı.

Babasının ardından Seyyid Burhâneddin Muhakkık-ı Tirmizî'ye bağlandı ve dokuz yıl onun terbiyesinde mânevî eğitim gördü. Bunu, hayatını ve verimini kökten değiştiren Şems-i Tebrîzî ile karşılaşması izledi: Şems 26 Cemâziyelâhir 642'de (29 Kasım 1244) Konya'ya geldi. Mevlânâ ders görevlerini bırakıp vaktini onunla sohbette geçirdi; müridlerin şikâyeti ve yayılan dedikodular üzerine Şems ansızın şehri terketti. Mevlânâ ardından dönmesi için mektuplar yazdı. 645 (1247) civarındaki ikinci kayboluşunun ardından ise onun öldürüldüğü yahut esrarengiz biçimde ortadan kaybolduğu yolunda birbirini tutmayan haberler nakledilmiş, kabrinin yeri de ihtilâflı kalmıştır.

Seyyid Burhâneddin'in vefatının ardından kurduğu yakınlıklar sırasıyla kuyumcu Selâhaddîn-i Zerkûb ve Hüsâmeddin Çelebi ile oldu. Mesnevî, Şems'in kaybından sonraki derin hüznü izleyen sükûn döneminde, Hüsâmeddin Çelebi'nin teşvikiyle yazılmaya başlandı.

5 Cemâziyelâhir 672'de (17 Aralık 1273) vefat etti. Cenazesinde yas tutulmamasını istemiş, ölüm gününü şeb-i arûs (düğün gecesi) diye adlandırmıştı; ölüm, ona göre ilâhî olanla vuslattır. Cenazesine her dinden insanın katıldığı nakledilir.

Tesir Halkası — Mevlevîliğin kuruluşu ona nisbet edilir; tarikatın kurumsal yapısını tarikat âdâbı ve teşkilâtı hâlinde düzenleyen ise vefatından sonra oğlu Sultan Veled olmuştur. Hüsâmeddin Çelebi'nin on yıllık postnişinliğinin ardından Sultan Veled halife olarak onun yerine geçmiştir.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Çizgisinin merkezinde ilâhî aşk vardır: ona göre insanın dönüşümü için akıl tek başına yetmez, ilâhî aşk gereklidir. Hoşgörüyü savunur; görünürdeki ikiliği özünde birlik olarak görür. Meşhur bir rubâîsindeki "Ben bu mahalledenim" ifadesi, kavmî sınırları aşan bir insan kardeşliğini dile getirir.

Eserleri — 1. Dîvân-ı Kebîr. Gazel ve rubâîlerden oluşur; Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî adıyla da anılır ve kırk bini aşkın beyit tutar. 2. Mesnevî. En önemli eseri; altı defter hâlinde yaklaşık yirmi beş bin beyittir ve tasavvufî öğretiyi bütün genişliğiyle kapsar. 3. Fîhi mâ fîh. Sohbetlerinin derlemesidir. 4. Mecâlis-i Seb'a. Yedi meclisinde yaptığı vaaz ve irşadların sonradan kitap hâline getirilmiş şeklidir. 5. Mektûbât. Çeşitli vesilelerle çeşitli kişilere yazdığı mektuplardır.

Türbesi ve Külliyesi — Konya'daki türbesi, üzerindeki firuze kubbesiyle tanınır ve büyük bir ziyaretgâh hâline gelmiştir.