Muhaddis tâbiî ve zâhid; tâbiîn döneminin sekiz büyük zâhidinden biri. Tam adı Ebû Yezîd er-Rebî' b. Huseym b. Âiz es-Sevrî et-Temîmî el-Kûfî'dir. Kabrinin bulunduğu Horasan'da Hâce Rebî' adıyla anılır.
Mekke'deki Athal dağı civarında yaşayan Sevr b. Abdümenât kabilesine mensuptur; soyu Mudar vasıtasıyla Adnân'a uzanır. Hz. Peygamber dönemine yetişmekle birlikte onu göremediği için muhadramûndan sayılır.
Abdullah b. Mes'ûd'un Kûfe'deki talebelerindendir; ondan tefsir, kıraat, hadis ve edebî ilimler öğrendi. Hem ondan hem Ebû Eyyûb el-Ensârî, Abdurrahman İbn Ebû Leylâ ve Amr b. Meymûn'dan hadis nakletti; Resûlullah'tan da mürsel olarak rivayette bulundu. Kendisinden İbrâhim en-Nehaî, Bekir b. Mâiz el-Kûfî, Şa'bî ve oğlu Abdullah hadis nakletmiştir. Rivayetleri Ebû Dâvûd'un es-Sünen'i dışında Kütüb-i Sitte'de yer alır. Hadis tenkitçileri ondan övgüyle söz eder: Şa'bî onun için “doğruluk madeni” demiş, Yahyâ b. Maîn sika olduğunu söylemiştir.
Çok az konuştuğu, gecelerini ibadetle geçirdiği, kendisi muhtaç iken elindekini yoksullara verdiği, ağzından kötü söz işitilmediği, gıybet etmediği ve son derece mütevazi olduğu nakledilir. Abdullah b. Mes'ûd'un ona “Ey Ebû Yezîd! Resûlullah seni görseydi çok severdi. Seni her gördüğümde Allah'a saygılı ve alçak gönüllü kimseleri (muhbitîn) hatırlıyorum” dediği belirtilir. Kaynak onun güzel sözlerinden bir bölümü de aktarır: “Hayır söyle, hayır işle, sâlih amele devam et. Ömür kısa, kalbini katılaştırma! … Kötü bir iş yaptıysan hemen ardından hayırlı bir iş yap, çünkü güzel davranışlar kötülükleri siler. … Günahlar birer hastalıktır, ilâcı ise dönmemek üzere tövbe etmektir.”
62-65 (682-685) yılları arasında vefat ettiği kaydedilir; ölüm sebebine dair rivayetler farklıdır (bk. Çok Görüşlü Sunum).
Türbesi ve Külliyesi — Mezarı İran'ın Tûs şehrinde, Tûs ırmağı kıyısındadır. Safevî hükümdarı I. Abbas kabrinin üzerine bir türbe yaptırmış, Rızâ Şah Pehlevî de bu türbeyi tamir ettirmiştir. Bölge halkı onu Hâce Rebî' diye anar ve kabrini ziyaret eder. Kaynağa göre kabrinin Horasan civarında olması, onun oraya savaş için gittiğini belirten rivayetleri teyit eder.
Çok Görüşlü Görüşler
Hz. Ali'ye yakınlığı — Şîa literatüründe çelişkili bilgiler vardır. Bazı Şîa kaynaklarına göre Hz. Ali'nin Kazvin valisi olarak görev yapmış, Sıffîn Savaşı'na Rey bölgesinden 4000 askerle katılmış ve Hz. Ali'yi Muâviye ile savaşmaya teşvik etmiştir. Diğer bazı kaynaklara göre bu bilgiler doğru değildir: İbn Mes'ûd ve talebeleri Hz. Ali'nin Muâviye ile savaşmasına karşı çıkmış; aralarında Rebî'in de bulunduğu 400 kadar kişi müslümanlarla değil kâfirlerle savaşmak istediklerini söyleyince Hz. Ali, Rebî'i onlara kumandan tayin edip Kazvin bölgesine göndermiştir. Rebî' hakkında olumsuz ifadeler kullanan Şîa müellifleri onun Hz. Peygamber döneminde İslâm'a girmemesini aleyhinde delil sayar; bazı Şîa kaynaklarında Hz. Ali'ye biat etmekten kaçınanlar arasında anılır. Sahâbe arasındaki ihtilâflarda taraf tutan da tarafsız kalan da ağır ithamlara mâruz kaldığından Rebî' bazılarınca Râfizîlik'le, bazılarınca Hâricîlik'le suçlanmıştır. Kaynak bu rivayetleri değerlendirerek onun sahâbe arasındaki ihtilâfları tasvip etmeyip tarafsız kalmaya çalıştığı, Hz. Ali'nin halifeliğini meşrû kabul etmekle birlikte müslümanlarla savaşmasını onaylamadığı sonucuna varır. Atlas kaydının önceki metnindeki “Hz. Ali'nin ashabından sayılan” nitelemesi bu tartışmanın yalnız bir tarafını yansıttığı için gövdeye alınmadı.
Vefat yılı ve sebebi — Madde vefatını 62-65 (682-685) arasına koyar, başlık satırında 65/685 tarihini soru işaretiyle verir; atlas kaydının vefat alanındaki tarih bu aralığın içindedir, ama kaynakta kesinleşmiş değildir. Ölüm sebebine dair iki rivayet vardır: evinin önünde otururken yüzüne isabet eden bir taşın açtığı yara yüzünden öldüğü; ya da Hz. Hüseyin'in şehid edildiğini duyunca Zümer sûresindeki (39/46) “Ey yerleri ve gökleri yaratan, gizliyi açığı bilen Allahım! Kullarının ayrılığa düştükleri şeyler hakkında aralarında sen hüküm vereceksin” meâlindeki âyeti okuyup evine kapandığı ve bir süre sonra vefat ettiği. Atlas tercih yapmaz.
Tûs mu, Meşhed mi — Rebî' maddesi kabri Tûs şehrinde, Tûs ırmağı kıyısında gösterir; atlas kaydı ise Meşhed'e bağlıdır. TÛS maddesine göre İmam Ali er-Rızâ türbesinin çevresinde kurulan Meşhed şehri, zamanla bir köy hâline gelen Tûs'un yerini almıştır; bu ilişki iki adlandırmanın neden birlikte görüldüğünü açıklar. Türbenin bugünkü şehir içindeki konumu iki maddede de verilmez; atlas kaydının önceki metnindeki türbe tamamlanma yılı da TDV'de geçmez ve gövdeye alınmadı.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Salahattin Polat · c. 34, s. 495-496, “REBΑ b. HUSEYM” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Rıza Kurtuluş · c. 41, s. 431-432, “TÛS” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000337 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.