Bâyezîd-i Bistâmî

İlk büyük mutasavvıflardan; “Sultânü'l-ârifîn” ve pîr-i Bistâm diye anılır. Tam adı Ebû Yezîd Tayfûr b. Îsâ b. Sürûşân'dır. Tasavvuf tarihinde sekr, fenâ, melâmet, tevhid, mârifet, muhabbet, mi'rac ve îsâr gibi konulardaki sözleri ve şathiyeleriyle tanınır.

Tasavvuf ve tabakat kitaplarının hemen hepsi ondan bahseder; ancak bu bilgiler çoğunlukla menkıbelerine, sözlerine ve şathiyelerine dairdir, hayatına ilişkin bilgi pek azdır. Bu kısıtlı bilgilere göre İran'ın Horasan eyaletindeki Bistâm kasabasında doğdu. Dedesi Sürûşân (Serûşân) aslen İranlı Mecûsî bir din adamıyken müslüman olmuştur. Dindarlığıyla tanınan babası Îsâ'nın iki kızı ve üçü de âbid ve zâhid olan Âdem, Tayfur ve Ali adlarında üç oğlu vardı; “Bâyezîd” diye meşhur olan Tayfur bunların ortancasıdır. Kaynak, Câmî'nin onun adını “Ebû Yezîd Tayfûr b. Îsâ b. Âdem b. Sürûşân” diye yanlış kaydettiğini, bunun aslında büyük kardeşi Âdem'in torununun künyesi olduğunu belirtir; ikisi karıştırılmasın diye birincisine Büyük Bâyezîd, ikincisine Küçük Bâyezîd denir.

Attâr onun 103 üstattan faydalandığını söyler; Herevî başlangıçta Hanefî olduğunu belirtir. Serrâc'ın onu ömründe bir defa hacca giden mutasavvıflardan sayması, ilim ve mârifet için fazlaca seyahat etmediğini gösterir; nitekim kendisi de Ahmed b. Hadraveyh'e çok dolaşmanın iyi bir şey olmadığını söylemiştir.

Serrâc'ın verdiği bilgiye göre tasavvuftaki üstadı Ebû Ali es-Sindî adında biridir: Bâyezîd bu ümmî şeyhe farzları yerine getirecek kadar şer'î ilim öğretmiş, karşılığında ondan tevhid ve fenâ ilmini öğrenmiştir. Attâr, onun bu makama çetin riyâzetler ve zor mücâhedeler sonunda ulaştığını söyler. Bazı sözlerine bakılırsa tasavvufî bilgileri Allah'tan vasıtasız olarak aldığına inanıyordu.

Tasavvufun doğuş devrinde yaşadığından çağdaşı mutasavvıfların birçoğuyla ilgili menkıbeleri vardır; bunların en önemlileri Şakīk-ı Belhî, Hâtim el-Esam, Ahmed b. Hadraveyh, Zünnûn, Ebû Türâb en-Nahşebî, Yahyâ b. Muâz ve Sehl b. Abdullah ile ilgili olanlardır. Kaynak, bu olayların çoğunun mevsuk olmadığını ve aynı dönemde yaşadıkları halde Ma'rûf-i Kerhî, Hâris el-Muhâsibî, Serî es-Sakatî, Ebû Hafs el-Haddâd ve Hamdûn el-Kassâr ile arasında herhangi bir menkıbe rivayet edilmemesinin dikkat çekici olduğunu kaydeder.

Daha sağlığında pek çok kişi tarafından ziyaret edildi; bunlardan kendisine bağlanıp görüşlerini benimseyenlerin sayısı oldukça fazladır ve bir kısmı ailesindendir. Büyük kardeşi Âdem'in oğlu Ebû Mûsâ, bunun oğlu Umey diye bilinen Mûsâ b. Îsâ ve Küçük Bâyezîd diye tanınan Tayfûr b. Îsâ onun görüşlerine bağlı mutasavvıflardandır. Bunlar içinde Ebû Mûsâ, kalp safiyetini takdir ettiği, kimseye açmadığı sırları kendisine aktardığı sâdık bir talebesi ve hizmetkârıydı. İbrâhim el-Herevî, Hasan b. Aleviyye, Ebû Abdullah el-Mağribî ve Ebû Mûsâ ed-Dübeylî tanınmış mürid ve halifelerindendir.

Hadis âlimlerinden Hüseyin b. Îsâ el-Bistâmî, “Peygamber gibi benim de mi'racım var” dediğini ileri sürerek onu Bistâm'dan çıkardı. Bunun üzerine hacca giden, ardından Cürcân'a dönen Bâyezîd, Bistâm'a ancak onun ölümünden sonra gelebildi.

Vefat tarihi ihtilâflıdır: kaynaklar 234 (848) ve 261 (875) yıllarını verir; maddenin başlığı 234/848 tarihini soru işaretiyle kaydeder (ayrıntı Çok Görüşlü Sunum'da). Kabri Bistâm'dadır.

Tesir Halkası — Coşkulu davranışları, taşkın sözleri ve samimi haliyle çevresinde derin tesir bıraktı ve seçkin bir zümrenin kendi görüşleri etrafında toplanmasını sağladı. Onu takip edenlere Tayfûrî, tuttuğu yola Tayfûriyye veya Bistâmiyye denmiştir; kaynak bunun bilinen mânada bir tarikat değil bir tasavvuf cereyanı olduğunu belirtir. Hallâc, Şiblî, Harakānî, Ebû Saîd-i Ebü'l-Hayr, Nifferî, Senâî, Attâr, Câmî, İbnü'l-Arabî, İbnü'l-Fârız ve Mevlânâ gibi büyük mutasavvıfların bu cereyana bağlı kaldığı kaydedilir; Şettâriyye ve Aşkıyye tarikatları onu pîr edinmiştir. Çeşitli tarikatların silsilelerinde bir kol başı olarak yer alır; kaynak, özellikle Nakşibendiyye'nin silsilenâmesinde ona önemle yer vermesini, bazan onu Üveysî saymasını dikkat çekici bulur. Ebû Saîd-i Ebü'l-Hayr'ın kabrini ziyaret ederken “Burası herkesin kaybettiği şeyleri bulabileceği bir yerdir” demesi, ölümünden sonra da tesirinin sürdüğünü; sonraki dönemlerde bir velîyi övmek için ona “asrın Bâyezîd'i” denmesi, halk nezdindeki mertebesini gösterir.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynağa göre sâlikin kendinden geçip (sekr) benliğini yok ederek (fenâ) Hakk'a ermesi gerektiği düşüncesindedir; bu dereceye ancak sürekli riyâzet, çetin nefis mücadelesi, derin tefekkür ve dikkatli murakabe ile erişilir. Allah'a nasıl erebileceğini sorduğunda “Nefsini bırak da öyle gel” cevabını aldığını, bunun üzerine gömleğinden çıkan yılan gibi benliğinden sıyrıldığını anlatır. Hakk'a giden yolun uzunluğunu anlatmak için “Binlerce makamı geride bıraktıktan sonra Allah'ın mânasında değil lafzında olduğumu gördüm” demiştir. Allah'ın zâtını olumsuzluk bildiren terimlerle anlatır; benlik, senlik, O'nluk (eneiyyet, entiyyet, hüviyyet) deyimlerini sık kullanır ve kendi benliğinden geçip Allah'a ulaşmayı bir mi'rac hali olarak tasvir eder; bu ruhî mi'raca Attâr'ın Tezkiretü'l-evliyâ'sında ve Sehlegī'nin Kitâbü'n-Nûr'unda geniş yer verilmiştir. Kaynak onu bir aşk sûfîsi olarak niteler; yaşadığı hali “Aşkın yağdığı bir sahraya açıldım; zemini ıslanmış; burada ayak, kara batar gibi aşka batmaktadır” sözleriyle anlatmıştır. Kendisinden pek çok kerâmet ve keşf hali nakledilmekle birlikte olağanüstü hallere önem verilmesini istemez, aslolanın şeriatın hükümlerine bağlı kalmak olduğunu söylerdi: “Falan kişi tayy-ı mekân ediyor” denilince “Şeytan ile leş yiyen kargalar da aynı şeyi yapıyor”, “Falan zat su üzerinde yürüyor” denilince “Balıklar da aynı işi yapıyor” demiştir. Şer'î edeplerden birine aykırı davranana Allah'ın velîlik sırrını emanet etmeyeceğini söyler; büyüklüğüne inanılan birini ziyarete giderken onun kıbleye karşı sümkürdüğünü uzaktan görünce görüşmekten vazgeçmiştir. Evinden mescide giderken yola bir defa olsun tükürmediği, yalnızken bile Allah'ın huzurunda olduğunu düşünerek diz üstü oturduğu kaydedilir. Son derece insan severdi; bir defasında “Allahım! Beni cehenneme at ve vücudumu o kadar büyüt ki cehennemde başka birini koyacak yer kalmasın” demiştir.

Eserleri — Kaynak müstakil bir eser kaydetmez. Tasavvufî görüşlerini Farsça olarak ifade eden ilk sûfîlerden biridir; bu sözler sonradan Arapça'ya çevrilmiştir. Şathiyelerinden bir bölümünün yeğeni Ebû Mûsâ tarafından Cüneyd-i Bağdâdî için tercüme edildiği nakledilir. Sehlegī şathiyelerini Kitâbü'n-Nûr'da toplamış, bunların önemli bir bölümünü Baklî Şerh-i Şathiyyât'ta açıklamıştır. Söz ve şiirlerini ihtiva ettiği rivayet edilen bazı risâleler, Abdurrahman Bedevî tarafından Şatahâtü's-sûfiyye (Kahire 1949) içinde neşredilmiştir.

Türbesi ve Külliyesi — Türbesi Bistâm'da, tarihî binaların toplu olarak bulunduğu yerin tam ortasında, süs ve ihtişamdan uzak bir haldedir. Olcaytu tarafından yaptırılan türbe tarih boyunca pek çok sultan ve devlet adamı tarafından ziyaret edilmiştir.