Ayderûsiyye tarikatının kurucusu; Yemen'in en büyük velîlerinden biri ve Aden'in mânevî koruyucusu kabul edilen mutasavvıf. Tam adı Fahrüddîn Ebû Bekr b. Abdillāh b. Ebî Bekr Bâ Alevî el-Ayderûs'tur. Ailesinin adı olan ayderûs, “şiddetle yakalama ve kuvvetle bastırma” mânasında arslana verilen isimlerden biridir; bu özellik dikkate alınarak mânevî mertebesi yüksek bazı velîlere de bu ad verilmiştir. Bâ Alevî'nin Sekkāf kolundan geldikleri ileri sürülen ve “Alevî”, “Seyyid”, “Şerif” gibi unvanlarla anılan bu aileden otuz kadar âlim ve sûfîyi Muhibbî kaydetmiştir.
Ayderûs ailesinin atası ve “Hadramut şeyhi” diye tanınan mutasavvıf Abdullah b. Ebû Bekir el-Ayderûs'un (ö. 865/1461) oğludur. 851'de (1447) Terîm'de doğdu. İlk bilgileri burada aldı, daha sonra tasavvufa yöneldi.
Ömrünün son yirmi beş yılını Aden'de geçirdi ve orada vefat etti (914/1508).
Tesir Halkası — Kendisine nisbet edilen Ayderûsiyye, Ayderûs ailesine mensup mutasavvıflar tarafından Hicaz, Suriye ve Mısır'a götürülmüş ve bu bölgelerde yaygınlık kazanmıştır. Menkıbelerini müridlerinden Muhammed b. Ömer Bahrak, Mevâhibü'l-kuddûs fî menâkıbi İbni'l-Ayderûs adlı menâkıbnâmede toplamıştır. Bâ Alevî âlimi Abdullah b. Alevî el-Haddâd, İthâfü's-sâil adlı eserinin hâtimesinde onun bazı tasavvufî şiirlerini izah etmiştir.
Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynağa göre Ayderûsiyye şeyhleri Gazzâlî'nin İhyâü ulûmi'd-dîn'ine çok büyük önem vermekle beraber İbnü'l-Arabî'nin el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye ve Fusûsü'l-hikem'ini de okumayı ihmal etmezler; Kur'an ve hadise bağlı kalmaya dikkat eder, semâa da büyük önem verirler. Gazzî ve İbnü'l-İmâd gibi müellifler, müridlerin daha istekli ve dikkatli zikir yapmaları için kahve içmenin ilk defa onun tarafından âdet haline getirildiğini bildirirler. Yemen sûfîleri gece yapılan zikir meclislerinde uykuyu kaçırmak, rehavet ve gafleti gidermek için müridlerine kahveyi tavsiye ediyor; bu gayeyle içilen kahveye “sûfî kahvesi” veya “mânevî kahve” deniyordu.
Eserleri — el-Cüz'ü'l-latîf fî ilmi't-tahkîmi'ş-şerîf adlı tasavvufî bir eseri ve “basît”, “vasît” ve “vecîz” adlı üç evrâdı vardır.
Türbesi ve Külliyesi — Türbesi ve yanındaki cami Aden'in en büyük ziyaret yerlerindendir. Her yıl 11-15 Rebîülevvel günlerinde burada onun adına ihtifal tertip edilmektedir.
Çok Görüşlü Görüşler
Tarikatın nisbeti — Kaynak, Ayderûsiyye'nin aslı hakkında üç görüş verir: Zebîdî onu Ebû Medyen el-Mağribî'ye nisbet edilen Medyeniyye'nin Yemen şubesi olarak gösterir; Harîrîzâde tarikatın kurucusunun Abdullah b. Ebû Bekir es-Sekrân (ö. 865/1461) olduğunu belirterek onu Aleviyye'nin bir kolu sayar; Ayderûsiyye'yi Kübreviyye'nin Yemen kolu kabul edenler de vardır. Aynı kaynak, tarikatın kurucusunun Ebû Bekir b. Abdullah el-Ayderûs olduğunu söyler. Atlas bu görüşler arasında tercih yapmaz.
Kahve âdetinin başlangıcı — Gazzî ve İbnü'l-İmâd kahve içme âdetini onun başlattığını zikrederken, kahveyi Ali b. Ömer eş-Şâzelî'nin (ö. 821/1418) veya fakih Muhammed b. Saîd'in (ö. 875/1471) Afrika'dan getirip Arabistan'da tanıttığına dair rivayetler de bulunur. Kaynak, kahvenin Yemen sûfîleri ve özellikle Ayderûsîler arasında yaygın olarak kullanıldığını muhakkak sayar. Atlas ilk başlatan hakkında tercih yapmaz.
Kabrin yeri — Kaynak, türbesinin ve yanındaki caminin Aden'de olduğunu söyler; caminin adını ve şehirdeki semtini vermez. Atlasın işareti Aden'deki türbeyi gösterir; semt ve kesin konum başka bir kaynakla teyit gerektirir.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Süleyman Uludağ · c. 4, s. 232-234, “AYDERÛS” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Süleyman Uludağ · c. 4, s. 234, “AYDERÛSİYYE” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 14, s. 551-553, “HADDÂD, Abdullah b. Alevî” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000449 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.