Şehir
8 kaynaklı kayıt · 2 doğrulanmış konum
Atlasta Aksaray için 8 kayıt bulunuyor. Her kaydın kaynağı ve inceleme durumu kendi sayfasında yazar. Dağılım: 7 Evliyâ · 1 Âlim.
Şeyh
Tam adı Mevlânâ Bedreddin Ahmed b. Muhammed el-Muhtâr er-Râzî el-Hanefî olup Aksaray'da müderrislik ve kâdılık yapmış, müctehid derecesine ulaştığı nakledilen Hanefî fakîhidir. Evhadüddin Kirmânî'nin müridi sayılır; XIII. yüzyıl ortalarında vefat etmiştir. Selçuklu devri tuğla kemerli türbesi Bedir Muhtar Kabristanı'ndadır. (Kaynak: Aksaray e-Şehir Ansiklopedisi 'Bedir Muhtar Türbesi'; Evliyalar.net)
Nevşehir-Nar'daki Kâdirî şeyhi Hacı İsmail Hakkı'nın talebesi olan, Nakşî-Kâdirî geleneğine mensup yakın dönem Aksaray velîlerindendir. Açık hava türbesi Aksaray Bedir Muhtar Kabristanı'nda caminin arkasındaki tepededir; oğlu Çekiçlerli İzzet Baba da aynı kabristanda medfundur. (Kaynak: Evliyalar.net 'Çekiçlerli Ahmet Lütfi Efendi'; Evliyalar.net 'Çekiçlerli İzzet Baba')
Sultan
Bayramî Melâmîliği'ne mensup sûfî; Kanûnî devrinde geniş bir nüfuz sahibi olmuştur. Aksaray'da doğduğu ve 882 yılında dünyaya geldiği tahmin edilmektedir. Asıl adı kaynaklarda Bahâeddin Ali veya Alâeddin Ali olarak kaydedilmiştir. Müridlerinden Abdurrahman el-Askerî'nin verdiği bilgiye göre 26 Şâban 945'te (17 Ocak 1539) Kayseri'de vefat etmiş, cenazesi Aksaray'a götürülerek defnedilmiştir. Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Vahdet-i vücûd anlayışına bağlıdır ve şeriat ile tasavvufun uyumunu vurgular: "Şeriatın dışında olan bizden değildir" düşüncesini benimsemiştir. Dervişlerinden, derviş kıyafetiyle dolaşmak yerine bir sanatla geçinmelerini istemiştir — bu, Melâmî çizginin gündelik hayattaki karşılığıdır. Türbesi ve Külliyesi — Kayseri'de vefat etmiş, cenazesi Aksaray'a nakledilerek burada defnedilmiştir.
Şeyh
Bayramî tarîkatına mensup bir şeyh olup Evliya Çelebi Seyahatnâme'sinde Aksaray Ervah Kabristanı'nda Şeyh Hamîdüddin (Somuncu Baba) türbesi yakınında medfun olduğunu kaydeder. Kubbeleri kemerlerle bezeli, yanında cüzhânesi bulunan üç kubbeli türbesi eski devir taş işçiliğini yansıtır. (Kaynak: Evliya Çelebi Seyahatnâme; Evliyalar.net 'Aksaray Türbeleri')
Aksaray'da bir hamamda külhancılık yaptığı için 'Külhani Ali Baba' diye anılan velîdir; Evliya Çelebi türbesini ziyaret edip Seyahatnâme'sinde zikretmiştir. Sebil mahallesindeki üç pencereli, kör kubbeli ve kitâbesiz türbesi, Sultan II. Abdülhamid'in başkilârcısı Hacı Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. (Kaynak: Evliya Çelebi Seyahatnâme; Evliyalar.net 'Külhani Ali Baba')
Yûnus Emre'nin mürşidi olarak bilinen XIII. yüzyıl mutasavvıfıdır. Aksaray'a bağlı Taptuk köyündeki türbesi mescid, kütüphane ve çeşmeden oluşan bir külliye içinde olup 2023'te yenilenmiştir. İHTİLAFLI/MAKAM: kabri için Nallıhan-Sarıköy gibi başka iddialar da bulunur. (Kaynak: Aksaray e-Şehir Ansiklopedisi 'Tapduk Emre' [BOA arşiv belgeleri, Hacı Bektâş Velî Velâyetnâmesi]; Evliyalar.net)
I. Murad devrinde dinî, edebî ve aklî ilimler alanında ün yapmış âlimlerden; Aksaray Zincirli Medresesi'nin müderrisi. Asıl adı Mehmed'dir. Soyu dördüncü kuşakta Fahreddin er-Râzî'ye (ö. 606/1210) ulaşmaktadır. Doğum tarihi hakkında ayrıntılı bilgi yoktur. Hayatını ve ilmî faaliyetlerini Aksaray'da sürdürdü; burada Zincirli Medresesi'nde müderrislik yaptı. Vefat tarihi ihtilâflıdır: Bursalı Mehmed Tâhir 791 (1388-89), Brockelmann 1377, Adnan Adıvar ise 1388 yılını kaydeder. Tesir Halkası — Derslerinde talebelerini üç gruba ayırırdı: yürüyerek ders alanlar ( meşşâiyyûn ), revakta ders yapanlar ( revâkıyyûn ) ve medrese içinde ders görenler. Yetiştirdiği talebeler arasında Molla Fenârî ve Hasan Paşa Niksârî gibi meşhur âlimler bulunmaktadır. Eserleri — Tefsir, hadis, fıkıh, ahlâk, edebiyat ve tıp alanlarında çok sayıda eser yazmıştır. Başlıcaları Şerhu'l-Îzâh , Hâşiye ale'l-Keşşâf , Hallü'l-Mûcez , Keşfü'l-i'râb ve Ahlâk-ı Cemâlî 'dir.
Hazretleri
Mutasavvıf; Şeyh Hamîdüddin Aksarâyî ve Hamîd-i Velî adlarıyla da anılır. Asıl adı Abdullah'tır. Kaynakların çoğu onu Kayserili sayar; bazıları doğum yerinin Aksaray olduğunu ileri sürer. Atalarının Türkistan'dan göç ettiği nakledilir. İlk tasavvufî terbiyesini babası Şeyh Şemseddin Mûsâ'dan aldı; ardından Şam'da dinî ilimleri okudu. Safevî çevresine bağlandı ve Safiyyüddîn-i Erdebîlî'nin torunu Alâeddin Erdebîlî 'nin (ö. 832/1429) yanında yetişti. Erdebil dergâhındaki seyrüsülûkünü tamamladıktan sonra Bursa'ya yerleşti. Bursa'daki ilk yıllarında mütevazı bir hayat sürdü; sokaklarda "somunlar, müminler!" diye seslenerek ekmek sattı. Somuncu Baba lakabı buradan gelir. Ulucami'nin açılışında Emîr Sultan onu cuma hutbesini okuması için Yıldırım Bayezid'e takdim etti. Fâtiha sûresine dair yaptığı tefsirin, Molla Fenârî'yi dahi zorlamış olan güçlükleri çözdüğü nakledilir. 815 (1412) yılında vefat etti; ömrünün son döneminde Aksaray'a yerleşmişti. Tesir Halkası — En önemli talebesi, Bayramiyye'nin kurucusu Hacı Bayrâm-ı Velî 'dir. Diğer müridleri arasında Şeyh Şücâüddin Karamânî, Şeyh Muzaffer Lârendevî ve Molla Fenârî sayılır. Eserleri — Kendisine üç risâle nisbet edilir; fakat nüshaların geç tarihli olması sebebiyle bu eserlerin ona aidiyeti tartışmalıdır. Türbesi ve Külliyesi — Geleneksel kaynaklar kabrini Aksaray'da gösterir. Bazı modern araştırmalar Malatya'nın Darende ilçesini savunmaktadır; buna karşılık kaynak, Aksarâyî nisbesinin ve dönem kaynaklarının Aksaray'ı desteklediğini belirtir.
