Şeyh İlyas Çelebi (İbn İsâ)

Bayramiyye'nin Şemsiyye kolu silsilesinden gelen mutasavvıf-şair; kendisine nisbet edilen Îseviyye kolunun kurucusu, Akhisar'daki tekkenin şeyhi. Vahdet-i vücûd düşüncesini işlediği şiirleri ve cifr ilmindeki şöhretiyle tanınır.

902'de (1496-97), o dönemde Aydın vilâyetinin Saruhan sancağına bağlı bir kaza merkezi olan Akhisar'da doğdu. Asıl adı İlyas, babasının adı Îsâ'dır. Hayatı hakkında bilinenler, bir Bayramî şeyhi olan babasının menâkıbına dair yazdığı Menâkıb-ı Şeyh Mecdüddîn adlı kendi eserine ve özellikle bu eserin sonuna kimin tarafından eklendiği bilinmeyen, kendisine dair bölüme dayanır.

Medrese tahsilini tamamladıktan sonra seyrüsülûkünü babası Mecdüddin Îsâ'nın yanında tamamlayıp hilâfet aldı. Babası önce Bayramiyye şeyhlerinden Muhammed Çelebi'den, daha sonra Şemsiyye-i Bayrâmiyye'nin Tennûriyye kolunun pîri İbrâhim Tennûrî'nin oğlu Şeyh Kasım Efendi'den icâzet almıştı.

Babası 928 (1522) yılında Aydın'a yerleşince Akhisar'daki tekkede onun makamına geçti. Ancak babası hayatta iken (ö. 937/1530-31) ona karşı saygısızlık olacağı düşüncesiyle hiç kimseye hilâfet vermedi.

967 (1559-60) yılında Akhisar'da vefat etti; Şeyh Îsâ Camii bitişiğindeki türbede babasının yanına defnedildi.

Tesir Halkası — Tarikat silsilesi, babası Mecdüddin Îsâ Saruhânî ve Şeyh Kasım vasıtasıyla İbrâhim Tennûrî'ye, ondan da Şemsiyye-i Bayrâmiyye'nin pîri Akşemseddin'e ulaşır. Kendisine nisbet edilen Îseviyye ondan sonra fazla devam etmemiştir. Baba Ahmed Germiyânî, Muslihuddin Germiyânî, Muhammed Rûmî, Kasım Malatyavî, Rûşen-i Rûmî (Nûri Rûşenî), Abdî Halîfe Tirevî, Ömer Menteşevî ve Dede Hasan Bayındırî adlı sekiz kişiye hilâfet verdiği bilinir. Bunlardan Kasım Malatyavî'nin Amasya'ya gönderildiği, Muhammed Rûmî'nin ise tekkesini İstanbul yakınlarında bir yere kurduğu belirtilir.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Vahdet-i vücûd düşüncesini işlediği şiirleri tasavvufî muhtevası kadar edebî yönüyle de dikkat çeker; kullandığı teşbih, istiare, tevriye ve cinas sanatları Osmanlı Türkçesi'nin inceliklerine vâkıf olduğunu gösterir. Menâkıb-ı Şeyh Mecdüddîn'de 10.000 ilâhi ve gazeli bulunduğu bildirilir, fakat bunlar günümüze ulaşmamıştır. Gölge oyununu anlatan bir gazeli Hellmut Ritter tarafından yayımlanmıştır. Döneminde cifr ilminin en tanınmış mümessillerinden biriydi; vefk yazmakta mahir olduğu nakledilir. Bazı kaynaklarda tabip olduğu ve tıbba dair bir eser kaleme aldığı da belirtilir.

Eserleri — ① Nutk-ı İbn Îsâ: Millî Kütüphane'deki bir mecmuada bu başlık altında kayıtlı yirmi gazeli. ② Menâkıb-ı Şeyh Mecdüddîn ve Âdâb-ı Sâlikîn: babasının menkıbelerini anlatan, 961'de (1554) altmış yaşlarında iken tamamladığı eser; 150 menkıbe ihtiva eder, sonundaki üç menkıbe kendisiyle ilgili olup muhtemelen müridlerinden biri tarafından eklenmiştir; menkıbelerin arasında tarikat âdâbı ve erkânıyla Bayramî silsilesine dair bilgiler de yer alır. ③ Şerh-i Esmâ-i Hüsnâ: 1541'de telif edilmiş, 868 kadar beyitlik manzum eser. ④ Rumûzü'l-künûz fi'l-cifr: on iki fasıllık, 965'te (1557-58) tamamlanmış; bu tarihten hicrî 2035 yılına kadar olacaklardan söz eder. ⑤ Ferahnâme (Teshîrü'l-ekber fî ilmi'l-harf): harflerden mâna çıkarmaya dayalı. ⑥ Fusûl-i Seb'a: atvâr-ı seb'a üzerine. ⑦ Fusûl-i Aşere: tarikat silsilesi, âdâbı, şeyh-mürid ilişkisi, makamlar, vefk ve ilm-i havas üzerine. ⑧ Kavâidü't-teshîr. ⑨ Tabîatnâme. ⑩ Kıyâfetnâme: vücut yapısıyla karakter arasında ilgi kuran manzum bir eser olduğu sanılır. ⑪ Kıyâmetnâme: 3000 beyitten meydana geldiği belirtilir, günümüze ulaşmamıştır. ⑫ Risâle-i Mukantarât: takvime dair. ⑬ Terceme-i Müfredât-ı İbn Îsâ. ⑭ Nûriyye: II. Selim adına yazıp Manisa valiliği sırasında (1543-1558) ona takdim ettiği kaydedilir. Kaynaklarda ayrıca Rumûz-ı Dilgüşâ, Ebvâb-ı Sitte ve Kenzü'l-esrâr adlı eserleri anılır.