Şanlıurfa Evliyaları ve Türbeleri

Hartavîzâde Şeyh Muhammed Selim Hâfız Efendi

Şeyh Hâfız

1785'te Urfa'da doğan Nakşibendî-Hâlidî âlim ve mutasavvıf. Mevlânâ Hâlid el-Bağdâdî'ye intisap ederek onun halifelerinden oldu ve üstadının vefatından sonra Urfa'da Hâlidî kolunu temsil etti. Kaynaklarda Türkçe, Farsça ve Arapça şiir söyleyen büyük bir âlim ve şeyh olarak anılır. 1860'ta Urfa'da vefat etti; önce Mevlid-i Halil Mezarlığı'na defnedildi, 1874'te yol çalışması sebebiyle kabri Debbâğhâne (Dabakhane) Camii yanına nakledildi. 1880'de oğlu Feridüddin tarafından adına türbe yaptırıldı.

Ali Haydar Dede (Mevlevî)

Dede

Urfa Mevlevîhânesi'nin postnişinlerinden Mevlevî şeyhi. Kaynaklarda, 1728-29 (1141) yılında kurulan Urfa Mevlevîhânesi'nin Rakka Valisi Hüseyin Paşa ile birlikte bânîsi/ilk postnişini olarak anılır. Urfa Kültür Atlası, vefatından sonra Mevlevîhâne semâhânesine defnedildiğini ve türbesinin burada bulunduğunu kaydeder. Vefat tarihi kesin olarak bilinmemekte, XVIII. yüzyıl ortalarına (yaklaşık 1740'lar) tarihlenmektedir.

Nuri Baba (Mustafa Nuri)

Asıl adı Mustafa Nuri olan (1870-1951) Urfalı Rufaî şeyhi. Mezar taşındaki kayda göre Rufaî tarikatının İzzeddin şubesine bağlı Seyyâdî kolundandır; taşta adı, nesebi ve hicrî 1371 vefat tarihi yazılıdır. Kabri Bediüzzaman Mezarlığı'nda altı sütun üzerine oturtulmuş kubbeli bir türbede yer alır. Türbe içindeki diğer dokuz kabrin müritlerine ait olduğu belirtilir; halk tarafından ziyaret edilir.

Şeyh Ramazan Şânî Efendi

Şeyh

Asıl adı Ramazan olup şiirlerinde 'Şânî' mahlasını kullanan Urfalı mutasavvıf şair. 1631'de Urfa'da doğdu; Halvetî tarikatına intisap ederek şeyhlik makamına ulaştı. 1658'de Kurtuluş (Beykapısı) civarında Urfa'nın önde gelen Halvetî tekkesini kurdu; bu koldan gelen silsile sonraki dönemde Ramazâniyye ile ilişkilendirilir. Devrinin bilinen en eski Urfalı şairlerinden sayılır; şair Nâbî'nin de etkilendiği isimler arasında zikredilir. 1665'te vefat etti ve yerine halifesi İshak Çelebi'yi bıraktı. Kabri Beykapısı dışında eski buğday pazarı yakınındadır.

Şeyh Yakup Halife (Yakubiye)

Şeyh

'Yakup Halife er-Rûhâvî' diye bilinen Urfalı Halvetî şeyhi. Halvetî silsilesinde Şeyh Nasûh Efendi'nin halifelerinden olarak yer alır ve kaynaklarda 'reîsü's-sâlikîn ve fahrü'l-ârifîn' gibi vasıflarla anılır. Urfa'nın Kurtuluş Meydanı civarında bir Halvetî tekkesi yaptırdığı, kabrinin bulunduğu semtin onun adına 'Yakubiye Mahallesi' diye anıldığı belirtilir. Vefat tarihi kesin bilinmemekle birlikte 1619'dan sonra öldüğü kaydedilir. Türbesi Urfa Kalesi eteğinde, Ayn Zeliha Gölü'nün güneybatısındadır.

Şeyh Muhammed Lütfi Efendi (Siverek)

Şeyh

1884'te Siirt'in Tillo (Aydınlar) beldesinde doğan, Siverek'e yerleşerek burada irşad faaliyeti yürüten Kâdirî şeyhi. İlim ve tasavvuf çevrelerinde tanınmış, halkın rağbet ettiği bir zat olarak Siverek mutasavvıfları arasında sayılır. 1956'da vefat etti ve Siverek'in Hamidiye Mahallesi'ndeki türbesine defnedildi. Kabri bölge halkı tarafından ziyaret edilmektedir.

Şeyh Müslüm et-Teberdârî (Mesleme b. Nâme es-Serûcî)

Şeyh

Suruç'un Ziyaret köyünde doğan, kaynaklarda 'Şeyh Müslüm et-Teberdârî' (ö. 466/1074) diye anılan mutasavvıf; asıl adı Şeyh Mesleme b. Nâme es-Serûcî el-Abbâsî'dir. Ziyaret köyündeki zâviyesinde sürekli mürit yetiştirmiş; öğrencileri arasında Şeyh Akîl el-Menbicî de vardır. Zâviye 1168'de cami ve tekkeden oluşan bir külliye haline getirilmiş, çevresi Selçuklu ve Osmanlı dönemi kabirleriyle kuşatılmıştır. Türbedeki kitâbeye göre kabir 1538'de Şeyh Muhammed oğlu Şeyh Hasan tarafından yaptırılmıştır. Halkın türbeye teveccühü günümüze dek sürmüştür.

Hac Kermo (Hacı Abdülkerim Efendi)

Hacı

Asıl adı Hacı Abdülkerim olup halk arasında 'Hac Kermo' diye tanınan, aslen Bağdatlı bir Kâdirî şeyhi. Urfa'ya gelip yerleşmiş, Kâdirî tarikatını temsil etmiştir. Mezar taşında 'hâzâ kabrü'l-merhûm el-Hâc Abdülkerim bin el-Hâc Muhammed' yazılıdır ve Ağustos 1823'te vefat ettiği kayıtlıdır. Bir kızı ve dört oğlu olduğu, oğullarından Hacı Mustafa'nın (ö. 1876) yerine Kâdirî halifesi olduğu belirtilir. Kabri Harrankapı Mezarlığı'ndadır; halk tarafından ziyaret edilir.

Hacı Muhyiddin Hoca Efendi (Siverek)

Hacı

Siverek'in ilim ve tasavvuf ehli arasında zikredilen, Kâdirî meşrep bir müderris. Siverek'teki Feyziyye Medresesi'nde ders vererek pek çok talebe yetiştirmiştir. 1898'de vefat etti; türbesi Siverek'in Güney Mahallesi'ndedir ve halk tarafından ziyaret edilir. Kaynaklarda Siverek mutasavvıfları arasında sayılır.

Hoca Ahmed-i Zengî

Hoca

Urfa'nın 1144'te Musul Atabegi İmâdüddin Zengî tarafından Haçlılardan geri alınması sırasında yaşamış ilim ehli bir zat. Nisbesinden hareketle İmâdüddin Zengî'nin yakınlarından olduğu, muhtemelen ordunun imamı sıfatıyla şehre girdiği ve fetih çarpışmalarında şehit düştüğü belirtilir; adının önündeki 'Hoca' unvanı ilmiye sınıfına mensubiyetine işaret eder. Kabri, merkezde Haşimiye Meydanı doğusundaki, eski adı 'Hoca Ahmed Camii' olan Pazar Camii avlusundadır. Vefatı yaklaşık 1144'e tarihlenir.

Seyyid Maksud oğlu Seyyid Hacı Ali

Seyyid

Seyyid Hacı Ali, kitâbesinde 'seyyidlerin efendisi' olarak nitelenen, Seyyid Maksud'un oğlu bir seyyid (Peygamber ailesi soyundan) zâttır; Osmanlı döneminde yaşamış ve türbesindeki kitâbeye göre Rebîülevvel 1003 (Kasım 1594) tarihinde vefat etmiştir. Harran Kapı (Bediüzzaman) Mezarlığı'nda kesme taştan sekizgen planlı, tek kubbeli türbesinde medfundur. Türbede ayrıca Kâdirî şeyhi Hacı Kermozâde Hacı Mustafa Efendi (ö. 1876), oğulları, bir kızı ve Şeyh Hüseyin (ö. 1969) ile birlikte toplam altı kabir bulunması, mekânın tasavvufî bir ziyaretgâh niteliği taşıdığını gösterir.

Câbir b. Abdullah el-Ensârî (Harran Makamı)

Sahâbî, radıyallâhü anh

Câbir b. Abdullah el-Ensârî (ö. 78/697), Hz. Peygamber'in Benî Seleme kabilesinden en çok hadis rivayet eden sahâbîlerindendir; yaklaşık 94 yıl yaşamış muammerûndan olup Akabe Biatı'na katılan son sahâbîlerdendir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Medine'de vefat etmiş ve orada defnedilmiştir; dolayısıyla Harran'a 20 km uzaklıktaki Yardımcı (Câbir el-Ensâr) köyündeki türbe bir MAKAM olup kabrin buraya aidiyeti ihtilaflıdır. Rivayete göre bölge fetihleri sırasında kopan bir uzvunun buraya defnedildiği anlatılır; 1992'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce restore edilen cami ve türbe yoğun ziyaret görmektedir.

Şazeli Ali Dede

Şeyh, Pîr

Şazeli Ali Dede, 17. yüzyılda yaşamış, Şâzeliyye tarikatına mensup bir tarikat şeyhidir. Kaynaklara göre Afrika'dan İstanbul'a (Erenköy) gelip yerleşmiş, ardından Urfa'ya geçerek Halîlürrahman civarında bir tekke açmış; Şâzeliyye'nin kurucusu Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin neslinden geldiği belirtilir. Türbesindeki kitâbeye göre IV. Murad 1639 Bağdat Seferi sırasında tekkesini ziyaret etmiş, IV. Mehmed'in fermanı ve 1651 tarihli bir beratla Şâzeliyye pîri olarak tanınmıştır. Türbesi Halîlürrahman Camii'nin doğusundaki kabristanda olup, soyu 'Halîlürrahman Şeyhi' unvanıyla tekkede hizmet etmiştir.

Nebih Efendi

Şeyh, Efendi

Nebih Efendi (ö. 1203/1789), Urfa'da Nakşibendiyye'nin Müceddidiyye kolunun ilk temsilcilerinden sayılan bir âlim ve mutasavvıftır; halk arasında 'Nebi Efendi' olarak da bilinir. Tekkesi Nabi Sokak'taki Bıçakçı Meydanı yakınında bulunuyordu ve Urfa'da Nakşibendî izlerinin başlangıcı ona bağlanır. Türbesi Bediüzzaman (Harrankapı) Kabristanı'nın batı tarafındadır; aynı türbede Şeyh Abdurrahman Efendi ile Kürt Hac Ali Efendi'nin de kabirleri bulunur.

Bediüzzaman Ahmed el-Hemedânî

Mutasavvıf, Şeyh

Bediüzzaman Ahmed el-Hemedânî, İran'ın batısındaki Hemedan'dan gelip Eyyûbîler döneminde Urfa'ya yerleşen ve şehirde tasavvufun yayılmasında rol oynadığı belirtilen bir mutasavvıftır. Sandukasının ayak ucundaki Arapça kitâbeye göre hicrî 606 (mîlâdî 1209-1210) yılında vefat etmiştir. Türbesi Şanlıurfa merkezinde kendi adını taşıyan Bediüzzaman Kabristanı'nın ortasında olup, kesme taştan dikdörtgen planlı, doğusunda mescit, batısında kubbeli mezar odası bulunan bir yapıdır ve özellikle perşembe-cuma günleri ziyaret edilir. (Not: Aynı ismi taşıyan, makāme türünün öncüsü edip Ebü'l-Fazl Bedîüzzaman el-Hemedânî [ö. 398/1008, Herat] bu zâttan farklı bir kişidir; karıştırılmamalıdır.)

Buluntu Hoca (Hacı Abdurrahman Buluntu Efendi)

Hoca, Müderris

Hacı Abdurrahman Buluntu Efendi (1868-1967), Urfa'nın son dönem büyük âlimlerinden bir müderristir. Halîlürrahman Medresesi'nde Hacı Mustafa Hâfız Efendi, Hacı Ramazan Efendi ve Miftahîzâde Hasan Açanal gibi devrin âlimlerinden ders alıp icâzet almış; Arapça ve İbrânîceye vâkıf olarak Suriye'de on yıl ilim tahsil etmiştir. Uzun yıllar Halîlürrahman Medresesi'nde müderrislik yaparak Arap Hoca ve Zeki Hoca gibi talebeler yetiştirmiş, kendisine teklif edilen müftülük görevini kabul etmemiştir. 24 Kasım 1967'de vefat etmiş ve Halîlürrahman Camii'nin doğusundaki kabristanda, kubbeli türbeye defnedilmiştir.

Erbilli el-Hâc Abdülkâdir (Kemâleddin) Efendi

Şeyh, Müellif

Erbilli el-Hâc Abdülkâdir Efendi (1806-1897), Erbil'de doğup ilk tahsilini orada yapan, Kâdirî, Halvetî ve Nakşibendî tarikatlarında icâzet/hilâfet almış bir tarikat şeyhi ve müelliftir; asıl şöhretini Halvetiyye'de kazanmıştır. Ömrünün son kırk yılını Urfa'da geçirmiş, önce Kâdirî Sâkıbiyye Tekkesi'ne, ardından Halvetî usulünün icra edildiği Hacı Gazi (Halvetî) Tekkesi postnişinliğine geçmiş; tekkenin cami restorasyonu, Kur'an eğitimi ve vaaz hizmetleriyle irşad faaliyetlerini canlandırmıştır. Tasavvufa dair 2 basılı ve 6 basılmamış eseri vardır; oğlu Mustafa Safvet (1866-1950) Cumhuriyet'in ilk milletvekillerindendir. 1897'de Urfa'da vefat etmiş ve Kurtuluş Meydanı'ndaki Halvetî Tekkesi içindeki türbesine defnedilmiştir.

Şeyh Mes'ûd (Şıh Maksut)

Şanlıurfa Şıh Maksut Mahallesi'nde, dört eyvanlı Selçuklu medresesi planındaki zâviyenin bodrumunda mezarı bulunan Şeyh Mes'ûd, kaynaklarda Hoca Ahmed Yesevî'ye bağlı, Nişâbur'dan gelip 12. yy'da Urfa'da zâviye kuran bir âlim-mutasavvıf olarak anılır. Yakındaki sarnıç kitabesinde yapının H. 579 (M. 1183) tarihinde 'Nişâburlu Saîd oğlu Mes'ûd' tarafından yaptırıldığı yazılıdır; şehrin en eski tarihli türbelerinden biridir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, 'Şeyh Mes'ud Türbesi'; yerel tarih kayıtları)

Şeyh Müslüm Hâfız

Hâfız

Şanlıurfa'nın Harran Kapı (Harrankapı) Mezarlığı'nda medfun Şeyh Müslüm Hâfız, devrinin âlim, hâfız ve mutasavvıfı; Nakşibendî-Hâlidî kolundan, Kerküklü Şeyh Abdurrahman Efendi'nin halifesidir. Kur'ân'ı küçük yaşta ezberleyip Hasan Padişah Camii'nde okuduğu, 1930-1950 arası Urfa'da satılan camilerin geri kazanımına öncülük ettiği kaydedilir; 1958'de vefat etmiştir. (Kaynak: Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, 'Şeyh Müslüm Hafız Türbesi'; Evliyalar.net, 'Şeyh Müslüm Hafız')

Rahime Hatun (Hz. Eyyûb'un Hanımı)

Viranşehir'e bağlı Eyyüp Nebi köyünde, Hz. Eyyûb'un hastalığı boyunca ona bakan hanımı Rahime Hatun'a izâfe edilen kare planlı, tek kubbeli türbe, Hz. Eyyûb makamının yaklaşık 500 m kuzeybatısındadır. Bu bir makam/ziyaret geleneğidir (kabir kesin değil) — köydeki peygamber türbeleri yüzyıllardır ziyaret edilir; Sultan IV. Murad'ın bakımları için vakıf tahsis ettiği, 1992'den itibaren Şanlıurfa Valiliği'nce restore edildiği kayıtlıdır. (Kaynak: Viranşehir Kaymakamlığı, 'Eyyüp Nebi Köyü Peygamber Türbeleri'; Kültür ve Turizm Bakanlığı e-kitap)

Şuayb Peygamber (Şuayb Şehri Makamı)

Harran'a bağlı Özkent (Şuayb Şehri) Mahallesi'ndeki antik kentte bir mağara, halk arasında Şuayb Peygamber'in makamı olarak ziyaret edilir ve kentin adını ondan aldığına inanılır. Bu bir makamdır (kabir kesin değil, ziyaret geleneği) — mevcut mimari kalıntılar Geç Roma dönemine (MS 4-5. yy) aittir ve bilimsel kazı yapılmadığından peygamberle bağ tarihsel olarak doğrulanmamıştır. (Kaynak: Şanlıurfa Valiliği / Harran Kaymakamlığı resmî tanıtımı, 'Şuayb Şehri'; Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, 'Şuayb Antik Kenti')

Hz. İbrâhim (Mevlid-i Halil / Halîlürrahman Makamı)

Halîlullah

Şanlıurfa'da Balıklıgöl çevresindeki Halîlürrahman Külliyesi ve Mevlid-i Halil (Dergâh) Mağarası, halk geleneğinde Hz. İbrâhim'in doğduğu yer ve Nemrud'un ateşinden kurtulduğu yer olarak ziyaret edilir. Bu bir makamdır (kabir kesin değil, ziyaret geleneği) — kaynaklar burayı doğum/menkıbe mekânı olarak verir, kabir olarak değil. Halîlürrahman Camii 1211-12'de inşa edilmiştir. (Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, 'Halîlürrahman Külliyesi'; Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı, 'Mevlid-i Halil Camii ve Mağarası')

İmam Muhammed Bâkır Makamı

Harran'ın yaklaşık 3 km kuzeydoğusundaki İmam Bakır köyünde, On İki İmam'ın beşincisi Ebû Ca'fer İmam Muhammed Bâkır'a izâfe edilen kare planlı, kubbeli makam ve bitişiğindeki cami yer alır. Bu bir makamdır (kabir kesin değil, ziyaret geleneği) — rivayete göre İmam'ın bir parmağı buraya defnedilmiş ve köy onun adıyla anılmıştır; İmam Bâkır'ın asıl kabri Medine'dedir. (Kaynak: Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi, 'İmam Bakır Hz. Camii ve Türbesi'; Kültür ve Turizm Bakanlığı e-kitap, 'İmam Bakır Camii ve Türbesi')

Dede Osman Avni Baba (Urfavî)

kuddise sirruh

Urfa'da 1783'te doğmuş, Kâdiriyye'nin Halîliyye kolunun şeyhi olmuş zat. Mevlid-i Halil (Dergâh) Camii'ndeki tekkede uzun yıllar (yaklaşık 70 sene) irşad faaliyeti yürütmüş, 1883'te vefat etmiştir. Türbesi Mevlid-i Halil Camii avlusundaki hazîrede yer alır ve içinde aile fertleriyle birlikte sekiz kabir bulunur.

Hz. Eyyüb (a.s.)

aleyhisselâm

Kur'ân-ı Kerîm'de adı geçen peygamberlerden; İslâm edebiyatında sabrın timsali sayılır. Kur'an'da kendisine vahyedildiği (en-Nisâ 4/163) ve doğru yola iletildiği (el-En'âm 6/84) bildirilir. İmtihanını anlatan iki ana kayıt vardır: el-Enbiyâ 21/83-84 — rabbine "Bana bir dert isabet etti" diye seslenmiş, Allah da sıkıntısını gidermiş, ailesini geri vermiş ve sayılarını "kullar için bir rahmet ve bir hatıra olmak üzere" iki katına çıkarmıştır. Sâd 38/41-44 — şeytandan gördüğü sıkıntıyı Allah'a arzetmesi, yıkanıp içmek üzere serin su elde etmek için yere ayağını vurma emri, ailesinin ve malının iadesi ve "dâima Allah'a yönelen ne güzel kul" diye anılması. İslâmî kaynaklara göre baba tarafından atası Hz. İshak, anne tarafından Hz. Lût'tur. Eşinin, Hz. Ya'kūb'un kızı Leyya yahut Hz. Yûsuf'un oğlu Efrâim'in kızı Rahme olduğu söylenir. Yedi oğlu ve üç kızı olmuştur. İmtihanından önceki serveti kaynakta şöyle sayılır: 7000 koyun, 3000 deve, 500 çift öküz, 500 dişi eşek ve çok sayıda hizmetçi. İmtihanı mal, evlât ve beden kaybını birlikte içerir; hastalığının süresi hakkında rivayet on sekiz yıldır, bazı kayıtlarda üç ya da yedi yıl denir. Bütün bunlara rağmen Allah'a karşı isyan etmeksizin sebat etmiştir; âyet "Gerçekten biz onu sabırlı bulduk" der (Sâd 38/44). Tesir Halkası — İslâm edebiyatında sabır ve tahammülün timsalidir. Şeyh Galib onu sıkıntıda dayanmanın örneği olarak anmış, Yûnus Emre çektiği ıstıraba atıfta bulunmuştur. Şifa veren suyu çıkarmak için yere vurma motifi, Doğu-İslâm edebiyat geleneğinde başlı başına bir tema hâline gelmiştir.