Ahmed Zerrûk el-Burnusî el-Fâsî

Şâzeliyye tarikatının Zerrûkıyye kolunun kurucusu; fıkhı tasavvufun temeli sayan, tarikat çevrelerindeki bid'at ve bozulmaları sert bir dille eleştiren Mâlikî fakih ve mutasavvıf. Tam adı Ebü'l-Abbâs Şihâbüddîn Zerrûk Ahmed b. Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Burnusî el-Fâsî'dir.

846'da (1442) Fas'ta doğdu. Fas ile Tâze arasındaki bölgede yaşayan Berânis adlı Berberî kabilesine mensuptur; Burnusî (Bernusî) nisbesi buradan gelir. Zerrûk (mavi gözlü) lakabını gözleri mavi olan dedesinden dolayı almıştır. Daha bir haftalıkken annesi ve babası vebadan öldü. Babası adını Muhammed koymuşken anneannesi Fâtıma Ümmü'l-Benîn onu babasının adıyla, Ahmed diye anmaya başladı; Zerrûk da bu adı tercih etti. Fakih ve dindar bir kadın olan anneannesinin yanında yetişti; on yaşında hıfzını tamamladığı sırada anneannesi vefat edince bir kunduracının yanında çalışmaya başladı. Daha sonra içinde okuma şevki uyandı: Ali es-Sittî ve Abdullah el-Fahhâr'dan risâleler, Muhammed b. Kāsım el-Kavrî ve Zerhûnî'den Kur'an ilimleri, Abdurrahman el-Mecdûlî'den kelâm ve fıkıh okudu; Karaviyyîn Camii ve İnâniyye Medresesi'ndeki derslerde özellikle fıkıh ve hadise ilgi duydu.

Tasavvufa yönelip İbn Atâullah el-İskenderî başta olmak üzere Şâzelî meşâyihine ilgi duydu ve 870'te (1466) Fas'taki Şâzelî zâviyesinin şeyhi Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah ez-Zeytûnî'ye intisap etti. Bir süre sonra sert mizaçlı şeyhiyle arası açılınca Fas'tan ayrılıp Tilimsân'a gitti, Ebû Medyen'in kabrini ziyaret etti; orada Muhammed b. Yûsuf es-Senûsî ve Ebû Zeyd es-Seâlibî gibi âlimlerden faydalandı. 873'te (1468) hac için Fas'tan ayrılarak bir yıl kadar Kahire'de kaldı, 876'da (1472) hac dönüşü yine Kahire'ye uğradı; Ezher'de derslere katıldı, Sehâvî'den hadis usulü ve fıkıh okudu. İkinci şeyhi, Yemen'den gelip Kahire'ye yerleşen Kādirî şeyhi Ahmed b. Ukbe el-Hadramî ile bu dönemde tanıştı ve seyrüsülûkünü onun yanında Kādirî tarikatı üzere sürdürdü.

Şeyhinin emriyle Mağrib'e dönerken Trablusgarp'ta bir yıldan fazla kaldı, 878'de (1473) Tunus'ta, ertesi yıl Bicâye'de ders gördü ve Bicâye'de irşada başladı. 880'de (1475) Fas'a döndüyse de bid'atçı tarikat ehlini ve dar görüşlü fakihleri sert bir dille eleştirdiği için 884'te (1479) Fas'ı ikinci defa terkedip Bicâye'ye gitti. Şeyhi Hadramî, uzlaşmaz tavırları sebebiyle onu mektuplarıyla uyarıp uzleti öğütledi. Kahire'de şeyhinin yanında yedi ay kaldı, ikinci defa haccetti; bu dönemde Ezher'de Mâlikî imâmetini yürüttü ve fıkıh dersleri verdi. Müridleriyle birlikte derslerine yaklaşık 6000 kişinin katıldığı rivayet edilir.

886'da (1481) Trablusgarp'a gitti. Hayatının son dört yılını, Allah'ın kendisi için seçtiğini söylediği Mısrâte'de ilim ve irşadla geçirdi ve 899'da (1493-94) burada vefat etti.

Tesir Halkası — Vefatından sonra halifesi Şemseddin Muhammed b. Hasan el-Lekānî Mısır'daki köyü Lekāne'ye döndü; tarikat faaliyetlerini muhtemelen zâviyenin bânisi Ahmed b. Abdurrahman yürüttü. Kendisinden tasavvuf terbiyesi yanında öğrenim de gören âlimler arasında Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî, Nâsırüddin el-Lekānî, Muhammed b. Ali el-Harrûbî, el-Hattâb er-Ruaynî ve Abdülvâhid el-Venşerîsî sayılır. Zerrûkıyye'den Âsımiyye, Bekriyye (Ebü'l-Hasan el-Bekrî, ö. 909/1503), Îseviyye, Râşidiyye, Nâsıriyye, Derkāviyye, Medeniyye, Yeşrutıyye ve Senûsiyye (Muhammed b. Ali es-Senûsî, ö. 1276/1859) gibi pek çok kol doğmuştur.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynağın aktardığına göre Zerrûk tasavvufu ihsan ve istihsan kavramlarıyla açıklar: akaid iman makamı, fıkıh İslâm makamı, tasavvuf ihsan makamıdır ve kemale ancak ihsanla ulaşılır. Onu diğer sûfîlerden ayıran, fıkhı temel kabul etmesidir: tasavvuf fıkıh olmadan tek başına yeterli değildir; "Fakih sûfî ol, fakat sûfî fakih olma" sözü bu anlayışı özetler. Tasavvufa asıl düşmanlığın kendi mensuplarından geldiğini düşünerek şeriat ve hakikat makamlarını zayıflatan tarikat anlayışına şiddetle karşı çıkmış, fakat tasavvufun İslâmî yaşantıdan çıkarılması fikrine de bütünüyle karşı durmuştur. Semâa temkinli yaklaşır ve müzik aletleriyle yapılan semâı haram sayar. Şeyhi tabibe benzetir; ona göre şeyh bilgi yanında tecrübe sahibi de olmalıdır.

Eserleri — Konu bakımından birbirine yakın çok sayıda eser yazmış, İbn Atâullah'ın Ḥikem'ini birkaç defa şerhetmiştir. Başlıcaları: tasavvufun ilkelerini şeriatla hakikati uzlaştıracak biçimde ortaya koyan Ḳavâ'idü't-taṣavvuf; Ḥikem şerhi; Zerrûkıyye'nin esaslarına dair en-Naṣîḥatü'l-kâfiye; tasavvufu hurafe ve şâibelerden arındırmanın yollarını anlatan 'Uddetü'l-mürîdi'ṣ-ṣâdıḳ; mensuplarına verdiği günlük vird el-Vaẓîfetü'z-Zerrûḳıyye; Buhârî ve Gazzâlî'nin akidesi üzerine şerhler; İbn Ebû Zeyd el-Kayrevânî'nin er-Risâle'sine şerh; Şâzelî'nin Ḥizbü'l-baḥr'ine şerh; kendi hayatına dair bilgiler de ihtiva eden el-Künnâş.

Türbesi ve Külliyesi — Müridlerinden Ahmed b. Abdurrahman kabrinin yanına bir cami yaptırdı. Ziyaretçiler arttıkça burası Ahmed Zerrûk Zâviyesi diye anıldı; Libya ve Trablus'tan gelen talebelere İslâmî ilimlerin okutulduğu bir medreseye dönüştü ve Libya'daki ilk medrese olarak uzun yıllar faaliyet gösterdi. 2011 yılındaki halk ayaklanmasının ardından doğan istikrarsızlık ortamında tasavvuf karşıtı aşırı bir grup, 25 Ağustos 2012'de türbedeki sandukayı tahrip edip kabri açmış ve içindeki kalıntıları alıp götürmüştür.