Anadolu Türkçesiyle söylediği ilâhîlerle Türk tasavvuf şiirinin kurucu adı sayılan mutasavvıf şair.
Hayatı, tarihî kayıtla menkıbenin iç içe geçtiği bir zemin üzerindedir. Adnan Erzi'nin Beyazıt Devlet Kütüphanesi'nde bulduğu bir belgeye göre "Yûnus Emre 638'de (1240-41) doğmuş, seksen iki yıl yaşamış ve 720'de (1320) vefat etmiştir."
Hakkındaki en kapsamlı menkıbevî bilgi, Uzun Firdevsî'ye (ö. 918/1512) nisbet edilen Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Velî'dedir. Bu anlatıya göre Sarıköy'den yoksul bir çiftçi olan Yûnus, önce buğday istemek üzere Hacı Bektâş-ı Velî'ye gitmiş, sonunda buğday yerine nefesi tercih etmiş ve asıl mürşidi Tapduk Emre'ye yönlendirilmiştir.
Tapduk Emre'nin tekkesinde kırk yıl hizmet etti ve en ağır işleri gördü. Nakledildiğine göre Tapduk şeştâ çaldığında Yûnus vecde gelmiş, zanaatını bırakarak derviş olmuştur. Sonradan şeyhinin kızıyla evlendi. Silsilesinin Tapduk Emre, Barak Baba ve Sarı Saltuk üzerinden yürüdüğü belirtilir.
720 (1320) yılında vefat etti; kaynak bu tarihi soru işaretiyle verir.
Tesir Halkası — Anadolu Türk edebiyatının gelişmesini kökten biçimlendirmiştir. Anlaşılır dili, gazeli hece veznine uyarlaması gibi şiir yenilikleri ve tasavvufî derinliği kendisinden sonraki sûfî şair kuşaklarını etkilemiştir. İlâhîleri abdalân-ı Rûm yoluyla Anadolu'dan Balkanlar'a yayılmış ve İslâm-Türk kültürünün kurucu metinlerinden biri hâline gelmiştir.
Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Çizgisinin merkezinde ilâhî aşk yoluyla ulaşılan insân-ı kâmil ve benlikten sıyrılma (fenâfillâh) vardır. Kaynak onun düşüncesinin Kur'ânî çerçevede kaldığını, evrensel bir şefkat ve kardeşlik çağrısı taşımakla birlikte panteizmi de sadece hümanizmi de reddettiğini belirtir: ilâhî aşk, onda ahlâkî dönüşümün yoludur.
Eserleri — 1. Risâletü'n-nushiyye (707/1307). Sâliklere yol gösteren, mesnevi biçiminde 600 beyitlik bir ahlâk risâlesidir. 2. Dîvan. Aruz ve hece vezninin birlikte kullanıldığı, yaklaşık 417 şiirden oluşur; bunların 138'i aruzla, diğerleri heceyle yazılmıştır.
Türbesi ve Külliyesi — Kabri için birden çok yer iddia edilir: Sarıköy (Eskişehir), Karaman, Aksaray, Bursa, Erzurum, Sivas ve Azerbaycan'daki Gâh. Sarıköy'deki kabir 6 Mayıs 1946'da demiryolu inşaatı sırasında açılmış, 1970 yılında buraya bir anıt yapılmıştır. Köprülü, Gölpınarlı ve Timurtaş bu tesbiti kabul etmektedir.
Kerâmât
Aşağıdakiler, kaynakta NAKİL olarak yer alan rivayetlerdir; atlas onları "böyle olmuştur" diye değil, "kaynaklar böyle nakleder" diye kaydeder.
Buğday yerine nefes. Sarıköy'den yoksul bir çiftçi olan Yûnus, Hacı Bektâş-ı Velî'ye buğday istemeye gitmiş; kendisine buğday mı yoksa nefes mi istediği sorulunca nefesi tercih etmiş ve asıl mürşidi Tapduk Emre'ye yönlendirilmiştir. (Kaynak: Vilâyetnâme-i Hacı Bektâş-ı Velî, Uzun Firdevsî'ye nisbet edilir)
Şeştâ ve vecd. Tapduk Emre şeştâ çaldığında Yûnus vecde gelmiş, zanaatını bırakarak derviş olmuştur. (Kaynak: TDV DİA, YÛNUS EMRE)
Kırk yıl hizmet. Tapduk Emre'nin tekkesinde kırk yıl boyunca en ağır işleri görerek hizmet ettiği nakledilir. (Kaynak: TDV DİA, YÛNUS EMRE)
Çok Görüşlü Görüşler
"Ümmî" lakabı ne demektir? Kaynaklarda ümmî sayılır; Âşık Çelebi onun medresede değil "Allah'ın mektebinde" okuduğunu söyler. Buna karşılık Köprülü ve sonraki araştırmacılar, eserlerindeki dil olgunluğunun bununla çeliştiğini belirterek ümmînin harfî değil mânevî bir nitelik olduğunu — "bilgisini gelenekten alan" anlamına geldiğini — savunurlar.
Silsilesi tartışmalıdır. Tapduk Emre, Barak Baba ve Sarı Saltuk üzerinden yürüyen silsilenin Hacı Bektâş-ı Velî'ye mi bağlandığı yoksa müstakil bir Kalenderî yönelimi mi temsil ettiği araştırmacılar arasında tartışılmaktadır.
Şiirlerin aidiyeti kesin değildir. Araştırmacılar, hangi şiirin Yûnus'a hangisinin aynı adı taşıyan başka şairlere — özellikle Bursalı Âşık Yûnus'a — ait olduğunu ayırmakta zorlanmıştır. Atlasın bu kayıtta öğüt bölümü açmamasının sebebi budur: aidiyeti tartışmalı bir şiirden öğüt nakletmek, kaynağı olmayan bir söz nakletmek olurdu.
Kabrinin yeri. Sarıköy, Karaman, Aksaray, Bursa, Erzurum, Sivas ve Azerbaycan'daki Gâh ayrı ayrı iddia edilir. Köprülü, Gölpınarlı ve Timurtaş Sarıköy tesbitini kabul eder; atlas diğer makamları silmez.
Tarihler soru işaretlidir. Kaynak vefat tarihini 720 (1320) [?] biçiminde verir; doğum ve ömür kaydı tek bir belgeye dayanır.
Kaynaklar
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) · c. 43, s. 600-606, “Yunus Emre” maddesi
- Evliyalar Ansiklopedisi · “Eskişehir Evliyaları / Yunus Emre” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Mustafa Tatcı · c. 43, s. 600-606, “YÛNUS EMRE” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000078 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.
Dış kayıtlar: TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi