İbn Atâullah el-İskenderî

el-Hikemü'l-Atâiyye adlı eseriyle tanınan sûfî; Şâzeliyye tarikatının, pîri Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî ve halifesi Ebü'l-Abbas el-Mürsî'den sonra üçüncü büyük şahsiyeti. Tam adı Ebü'l-Abbâs (Ebü'l-Fazl) Tâcüddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdilkerîm b. Atâillâh eş-Şâzelî el-İskenderî'dir.

İskenderiye'de doğdu. Mısır'ın fethinden sonra buraya yerleşen Benî Cüzâm kabilesine mensuptur. Dedesi Abdülkerîm İskenderiye'de tanınmış bir Mâlikî fakihiydi ve İbn Atâullah'ın Letâifü'l-minen'deki ifadelerinden anlaşıldığına göre şiddetli bir tasavvuf muhalifiydi; İbn Ferhûn onun Zemahşerî'nin el-Mufassal ve et-Tehzîb adlı eserlerini ihtisar ettiğini, ikinci esere yedi ciltlik bir şerh yazdığını söyler. Aynı eserdeki ifadelerden babasının Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî ile görüştüğü anlaşılmaktadır.

Nâsırüddin İbnü'l-Müneyyir'den fıkıh, Muhyiddin el-Mâzûnî'den nahiv, Şerefeddin Abdülmü'min ed-Dimyâtî'den hadis ve Muhammed b. Mahmûd el-İsfahânî'den felsefe, mantık ve kelâm tahsil etti.

Fıkıh âlimi olarak tanındığı bu yıllarda tasavvufa karşı iken, Şâzeliyye'nin pîri Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin halifesi Ebü'l-Abbas el-Mürsî ile tanıştı ve onun sohbetlerine devam etmeye başladı.

Muhtemelen şeyhinin izniyle vaaz ve irşad için gittiği Kahire'ye yerleşti. Burada çevresinde, Tabakātü'ş-Şâfiiyye müellifi Sübkî'nin babasının da katıldığı geniş bir cemaat oluştu. Aynı yıllarda Mısır'da bulunan İbn Teymiyye ile kendisi ve müridleri arasında yoğun tartışmalar çıktı (ayrıntı Çok Görüşlü Sunum'da). Mürşidi Ebü'l-Abbas el-Mürsî vefat ettiğinde (686/1287) Kahire'de bulunuyordu ve hayatının bundan sonraki dönemini de burada geçirdi.

13 Cemâziyelevvel 709'da (19 Ekim 1309) Kahire'de, Medrese-i Mansûriyye'de vefat etti ve Karâfe Mezarlığı'na defnedildi.

Tesir Halkası — Kitleleri derinden etkileyen hitabet tarzı, vaaz ve sohbetleriyle tanınır; bu özellikler başta el-Hikem olmak üzere eserlerine de yansımıştır. Muhyiddin İbnü'l-Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi onun düşünceleri de tasavvufî çevreleri etkilemiştir. Kitapları Kuzey Afrika başta olmak üzere bütün İslâm ülkelerinde bilinir. el-Hikem'i elliden fazla sûfî tercüme ve şerh etmiştir; şârihleri arasında hemen her tarikattan sûfî vardır. Çağdaş Mısırlı âlim Ebü'l-Vefâ et-Teftâzânî onu bütün yönleriyle ele alan bir eser hazırlamıştır.

Şairliği ve Tasavvufî Çizgisi — Kaynağa göre düşüncelerini ifade ederken vahdet-i vücûdcu sûfîlerin tartışmalara yol açan tesbitlerine temas etmemiş, vahdet-i vücûd ile vahdet-i şühûd arasındaki dengeyi çok dikkatli bir şekilde korumuştur. Riya ve şöhretten uzak ibadet ve taat, tevekkül, teslimiyet, recâ ve ümit tasavvufî düşüncesinin temel kavramlarıdır; sözleri aşk ve cezbenin coşkunluğuyla değil tefekkürün incelikleriyle yoğrulmuştur. Ona göre amel ve ibadetler birtakım şekil ve sûretlerden ibarettir; bunların ruhu, âbidin kalbinde bulunması gereken ihlâs sırrıdır. Fakr veya iftikar denilen Allah'a muhtaç olma hali üzerinde ısrarla durur ve haşyetle beraber olan ilmi en hayırlı ilim olarak görür. Düşüncelerinde Hakîm et-Tirmizî, Sülemî, Hâris el-Muhâsibî, Ebû Tâlib el-Mekkî, Abdülkerîm el-Kuşeyrî ve Gazzâlî'nin tesiri görülür. Kaynaklar şiirlerinden bazı örnekler verir; altmış iki beyitlik bir kasidesi Letâifü'l-minen, yirmi iki beyitlik diğer bir kasidesi et-Tenvîr neşirlerinin sonunda yer alır.

Eserleri — ① el-Hikemü'l-Atâiyye: tasavvufun hemen bütün temel konularıyla ilgili görüşlerini yansıtan, yaklaşık 300 hikmetli sözden oluşan eser (Beyrut 1972); çok sayıda şerhi ve tercümesi vardır. ② Letâifü'l-minen: tasavvufî konulardaki görüşlerini açıkladığı geniş bir mukaddime ile Ebü'l-Abbas el-Mürsî ve Ebü'l-Hasan eş-Şâzelî'nin hayat ve menkıbelerinin anlatıldığı on bölümden oluşur; Şâzeliyye'ye dair en eski eser niteliğindedir. ③ et-Tenvîr fî iskātı't-tedbîr: tevekkül ve teslimiyeti ele alır; Müttakī el-Hindî eseri Risâle-i Kifâyet-i Ehl-i Yakīn adıyla Farsça'ya çevirmiştir. ④ Miftâhu'l-felâh ve misbâhu'l-ervâh: zikir, halvet, tevhid ve mârifet gibi konuları ihtiva eder. ⑤ Tâcü'l-arûs el-hâvî li-tehzîbi'n-nüfûs: vaazlarından ve müridlerine tarikat âdâbına dair nasihatlerinden oluşur. ⑥ el-Kasdü'l-mücerred fî ma'rifeti'l-ismi'l-müfred: Allah kelimesi ile Allah'ın zât, sıfat, esmâ ve ef'âli hakkında kelâmî tarzda yazılmıştır; Maurice Gloton eseri Fransızca'ya çevirmiştir (Paris 1981). ⑦ Unvânü't-tevfîk fî âdâbi't-tarîk: Ebû Medyen el-Mağribî'nin “Yaşamanın lezzeti dervişlerle sohbettir” anlamındaki beyitle başlayan şiirinin şerhidir. ⑧ el-Münâcâtü'l-Atâiyye: tevekkül ve teslimiyeti işleyen otuz altı beyitlik münâcât. ⑨ el-Vasiyye ile'l-ihvân bi'l-İskenderiyye: 694 (1295) yılında Kahire'den İskenderiye'deki müridlerine gönderdiği vasiyetnâme. Kaynak ayrıca Risâle fi'l-kavâidi'd-dîniyye, Mevâiz, Hizbü'n-necât, Risâle fi't-tasavvuf ve Hizbü'n-nûr ve tamâmü's-sürûr'u sayar; el-Murakkā ile'l-Kudsi'l-ebkā, Muhtasaru Tehzîbi'l-Müdevvene ve Usûlü mukaddemâti'l-vüsûl ise günümüze ulaşmamıştır.

Türbesi ve Külliyesi — Kahire'deki Karâfe Mezarlığı'na defnedilmiştir.