Emevî-Bizans savaşlarının tarihî bir serdarı iken Türk destan geleneğinde gazi-velî hâline gelmiş sima.
Asıl adı Abdullah'tır. Battal bir isim değil, savaş kudretini anlatan bir lakaptır. Baba adı ve ailesinin menşei hakkında kaynaklar ayrılır: bir kısmı Arap soyundan geldiğini söyler; İbnü'l-Esîr ise Emevîler'e bağlanan azatlı kölelerden geldiğini ileri sürer.
VIII. yüzyılda, Emevî hâkimiyeti devrinde ve özellikle 717-740 yılları arasında Anadolu'daki Emevî-Bizans mücadelelerinde faaliyet gösterdi. 717'deki İstanbul kuşatmasına Mesleme b. Abdülmelik kumandasında katılmış olması muhtemeldir. Seferleri Kayseri, Afyon ve Eskişehir ile el-Cezîre ve Suriye bölgelerinde yoğunlaşır — yani gerçek Bizans-müslüman savaşlarının cereyan ettiği yerlerde.
740 civarında, bugünkü Seyitgazi'nin (Eskişehir) yakınındaki Akroinon'da Bizans kuvvetlerine karşı savaşırken şehid düştü.
Tesir Halkası — Türkçe kaynaklar, özellikle XI-XIII. yüzyıllar arasında yazıldığı tahmin edilen Battalnâme, bu Arap kumandanını klasik bir Türk destan kahramanına dönüştürmüştür. Kalenderî, Bektaşî ve Alevî çevreler onu bir gazi-velî olarak benimsemiştir.
Türbesi ve Külliyesi — Kabrinin Selçuklu devrindeki "keşfi" — ki Alâeddin Keykubad'ın annesinin gördüğü bir rüyaya nisbet edilir — türbe inşasını ve bir ziyaret kültürünü başlatmış, zamanla Seyitgazi yerleşmesi bu merkezin etrafında kurulmuştur.
Kerâmât
Aşağıdakiler, kaynakta NAKİL olarak yer alan rivayetlerdir; atlas onları "böyle olmuştur" diye değil, "kaynaklar böyle nakleder" diye kaydeder.
Kabrin rüya ile bulunması. Kabrinin Selçuklu devrinde ortaya çıkışı, Alâeddin Keykubad'ın annesinin gördüğü bir rüyaya nisbet edilir. Türbe inşası ve ziyaret kültürü bu rivayetle başlamıştır. (Kaynak: TDV DİA, BATTAL GAZİ)
Çok Görüşlü Görüşler
🔴 Tarihî kişilik ile menkıbevî kişilik aynı değildir. Elde iki ayrı Battal Gazi vardır: VIII. yüzyılda Emevî ordusunda savaşan Arap serdarı Abdullah ve Battalnâme'nin kahramanı. İkincisi birincisinden asırlar sonra ve başka bir dilde şekillenmiştir; atlas bu iki katmanı birbirine karıştırmaz.
"Battal" bir isim değildir. Savaş kudretini anlatan bir lakaptır; asıl adı Abdullah'tır.
Nesebi tartışmalıdır. Bir kısım kaynak Arap soyundan geldiğini söyler; İbnü'l-Esîr ise Emevîler'e bağlanan azatlı kölelerden geldiğini ileri sürer.
Üç gelenek onu farklı benimsemiştir. Kalenderî, Bektaşî ve Alevî çevreler onu gazi-velî olarak sahiplenmiştir; atlas bu okumalardan birini diğerlerinin önüne geçirmez (kural #9 ilke 5).
Kaynaklar
- Evliyalar Ansiklopedisi · “Battal Gazi (Seyyid)” maddesi
- TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA) — Ahmet Yaşar Ocak · c. 5, s. 204-205, “BATTAL GAZİ” maddesi
Bu kaydın kaynakları aşağıdadır (Kaynak Zorunluluğu).
Bu kayıtta bir hata mı gördünüz? Kaynağıyla düzeltme önerin
Kalıcı kimlik: EA-Z-000077 · bu adres kaydın adı değişse de aynı kayda gider; atıfta bunu kullanın.